ಶ್ಲೋಕ (ಕನ್ನಡ)
ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ ಮನಸಾಚಲೇನ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಯುಕ್ತೋ ಯೋಗಬಲೇನ ಚೈವ।
ಭ್ರುವೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಾಣಮಾವೇಶ್ಯ ಸಮ್ಯಕ್ಸ ತಂ ಪರಂ ಪುರುಷಮುಪೈತಿ ದಿವ್ಯಮ್ ॥ 10 ॥
ಶ್ಲೋಕ (ದೇವನಾಗರಿ)
प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव।
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक्स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ 10 ॥
ಶ್ಲೋಕ (English IAST)
prayāṇakāle manasācalena bhaktyā yukto yogabalena caiva|
bhruvormadhye prāṇamāveśya samyaksa taṃ paraṃ puruṣamupaiti divyam || 10 ||
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ (प्रयाणकाले, prayāṇakāle) = ಹೊರಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ (at the time of departure)
- ಅಚಲೇನ ಮನಸಾ (अचलेन मनसा, acalena manasā) = ಅಲುಗದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ (with an unmoving mind)
- ಭಕ್ತ್ಯಾ ಯುಕ್ತಃ ಯೋಗಬಲೇನ ಚ ಏವ (भक्त्या युक्तः योगबलेन च एव, bhaktyā yuktaḥ yogabalena ca eva) = ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ ಯೋಗಬಲದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿ (joined with devotion and the strength of yoga)
- ಭ್ರುವೋಃ ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಾಣಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಆವೇಶ್ಯ (भ्रुवोः मध्ये प्राणं सम्यक् आवेश्य, bhruvoḥ madhye prāṇaṃ samyak āveśya) = ಹುಬ್ಬುಗಳ ನಡುವೆ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ (fixing the life-breath well between the eyebrows)
- ಸಃ ತಂ ಪರಂ ದಿವ್ಯಂ ಪುರುಷಮ್ ಉಪೈತಿ (सः तं परं दिव्यं पुरुषम् उपैति, saḥ taṃ paraṃ divyaṃ puruṣam upaiti) = ಅವನು ಆ ಪರಮ ದಿವ್ಯ ಪುರುಷನನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ (he reaches that supreme divine Person)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಹೊರಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಲುಗದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ ಯೋಗಬಲದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿ, ಹುಬ್ಬುಗಳ ನಡುವೆ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಹಾಗೆ ನೆನೆಯುವವನು ಆ ಪರಮ ದಿವ್ಯ ಪುರುಷನನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
At the time of departure, with an unmoving mind, joined with devotion and the strength of yoga, having fixed the life-breath well between the eyebrows, he who remembers thus reaches that supreme divine Person.
ಶ್ಲೋಕ 8.10ರ ವಿವರಣೆContext and commentary on verse 8.10
ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ವಾಕ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರದ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಕ್ರಮ. ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಅದನ್ನು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ: ಮೊದಲು ಹೃದಯಕಮಲದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ನಾಡಿಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ಹುಬ್ಬುಗಳ ನಡುವೆ ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು. ‘ಯೋಗಬಲ’ ಎಂದರೆ ಸಮಾಧಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಕೂಡಿ ಬಂದ ಚಿತ್ತದ ಸ್ಥಿರತೆ.
The sentence of the previous verse is completed here. What it describes is a particular procedure of yoga. Shankara explains it thus: first mastering the mind in the lotus of the heart, then raising the life-breath step by step through the upward-going channel until it is held between the eyebrows. ‘The strength of yoga’ is the steadiness of mind that comes from the accumulated impressions of samadhi.
ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರು ಇದನ್ನು ಐಶ್ವರ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಅಂತಿಮ ಸ್ಮರಣೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ: ದಿನದಿನವೂ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದ ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಯೋಗಬಲದಿಂದ ಸಂಸ್ಕಾರ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಅಲುಗುವುದಿಲ್ಲ.
Ramanuja calls this the final remembrance of the seeker of prosperity: the mind does not waver at that moment precisely because the impression has been made firm by the strength of yoga, joined with devotion and practised every day.
ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟನೆ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಪ್ರಾಣಜಯ ಮೊದಲಾದ ಯೋಗಸಿದ್ಧಿ ಇರುವವರು ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕಾದದ್ದು. ಅಂಥ ಸಿದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಜ್ಞಾನ, ಭಕ್ತಿ, ವೈರಾಗ್ಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದವರಿಗೆ ಮುಕ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಕಥಾಮೃತ ಪಾನದಿಂದ ಬೆಳೆದ ಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಸುಲಭವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಸೇರುವವರನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಭಾಗವತದ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅವರು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ.
Madhva gives an important clarification. This is what those who have attained yogic powers such as mastery of the breath should do in particular at the time of death. Even without such powers, liberation comes to those full of knowledge, devotion and dispassion. He quotes verses of the Bhagavata describing those who reach the Lord easily through devotion grown by drinking the nectar of his stories.
ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.
Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ಈ ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುವ, ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹುಬ್ಬುಗಳ ನಡುವೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಕ್ರಮ ಪರಿಣತ ಯೋಗಿಗಳ ವಿಷಯ. ಅದನ್ನು ಪುಸ್ತಕ ಓದಿ ಸ್ವತಃ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದು ಸುರಕ್ಷಿತವಲ್ಲ. ಉಸಿರು ಬಿಗಿಹಿಡಿಯುವ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ಹೃದಯ ಅಥವಾ ಶ್ವಾಸಕೋಶದ ತೊಂದರೆ, ಅನಿಯಂತ್ರಿತ ರಕ್ತದೊತ್ತಡ ಇರುವವರಿಗೆ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಬಹುದು.
The procedure of this verse, holding the life-breath between the eyebrows, belongs to accomplished yogis. It is not safe to try it on one’s own from a book. Breath-holding practices can be dangerous for people with heart or lung disease or uncontrolled blood pressure.
ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರ ಸ್ಪಷ್ಟನೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಾನ ಕೊಡುತ್ತದೆ: ಈ ತಂತ್ರ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದವರಿಗೂ ದಾರಿ ಮುಚ್ಚಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರರಿಗೆ ಅವರಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾದ ಹಾಡನ್ನೋ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನೋ ಮೆಲುದನಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಸುವುದು ಅವರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಲು ನೆರವಾಗಬಹುದು.
Madhva’s clarification is a comfort here: the path is not closed to those who do not know this technique. Softly playing a favourite song or prayer for a loved one in their last days may help to calm their mind.
ಪಾಠದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪೋ ಬೇರೆ ಪಾಠಾಂತರವೋ ಕಂಡಿತೇ? ನಮಗೆ ತಿಳಿಸಿ.
Noticed a mistake or a different reading? Tell us.
ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಬರೆಯಿರಿ