ಪೂಜೆ, ವ್ರತ ಮತ್ತು ಶುಭಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಇಡುವ ನೀರಿನ ಕಲಶವನ್ನು ಪೂಜಿಸುವಾಗ ಹೇಳುವ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಇವು. ಕಲಶದ ಬಾಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು, ಕಂಠದಲ್ಲಿ ರುದ್ರ, ಬುಡದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ನಡುವೆ ಮಾತೃಗಣಗಳು ಎಂದು ಇವು ಹೇಳುತ್ತವೆ.
ಹೊಟ್ಟೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರಗಳು, ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳು ನೆಲೆಸಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ತಂಬಿಗೆಯನ್ನೇ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತವೆ.
ಶ್ಲೋಕ (ಕನ್ನಡ)
ಕಲಶಸ್ಯ ಮುಖೇ ವಿಷ್ಣುಃ ಕಂಠೇ ರುದ್ರಃ ಸಮಾಶ್ರಿತಃ ।
ಮೂಲೇ ತತ್ರ ಸ್ಥಿತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮಧ್ಯೇ ಮಾತೃಗಣಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ॥
ಕುಕ್ಷೌ ತು ಸಾಗರಾಃ ಸರ್ವೇ ಸಪ್ತದ್ವೀಪಾ ವಸುಂಧರಾ ।
ಋಗ್ವೇದೋಽಥ ಯಜುರ್ವೇದಃ ಸಾಮವೇದೋ ಹ್ಯಥರ್ವಣಃ ॥
ಅಂಗೈಶ್ಚ ಸಹಿತಾಃ ಸರ್ವೇ ಕಲಶಾಂಬು ಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ ॥
ಶ್ಲೋಕ (ದೇವನಾಗರಿ)
कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः ।
मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥
कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुन्धरा ।
ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः ॥
अङ्गैश्च सहिताः सर्वे कलशाम्बु समाश्रिताः ॥
ಶ್ಲೋಕ (IAST)
kalaśasya mukhe viṣṇuḥ kaṇṭhe rudraḥ samāśritaḥ |
mūle tatra sthito brahmā madhye mātṛgaṇāḥ smṛtāḥ ||
kukṣau tu sāgarāḥ sarve saptadvīpā vasundharā |
ṛgvedo’tha yajurvedaḥ sāmavedo hyatharvaṇaḥ ||
aṅgaiśca sahitāḥ sarve kalaśāmbu samāśritāḥ ||
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ಕಲಶಸ್ಯ ಮುಖೇ ವಿಷ್ಣುಃ (कलशस्य मुखे विष्णुः, kalaśasya mukhe viṣṇuḥ) = ಕಲಶದ ಬಾಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು (Vishnu at the mouth of the pot)
- ಕಂಠೇ ರುದ್ರಃ ಸಮಾಶ್ರಿತಃ (कण्ठे रुद्रः समाश्रितः, kaṇṭhe rudraḥ samāśritaḥ) = ಕಂಠದಲ್ಲಿ ರುದ್ರ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ (Rudra dwells at its neck)
- ಮೂಲೇ ತತ್ರ ಸ್ಥಿತಃ ಬ್ರಹ್ಮಾ (मूले तत्र स्थितः ब्रह्मा, mūle tatra sthitaḥ brahmā) = ಅದರ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ (Brahma at its base)
- ಮಧ್ಯೇ ಮಾತೃಗಣಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ (मध्ये मातृगणाः स्मृताः, madhye mātṛgaṇāḥ smṛtāḥ) = ನಡುವೆ ಮಾತೃಗಣಗಳು ಇದ್ದಾರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ (the Mother goddesses are said to be in the middle)
- ಕುಕ್ಷೌ ತು ಸಾಗರಾಃ ಸರ್ವೇ (कुक्षौ तु सागराः सर्वे, kukṣau tu sāgarāḥ sarve) = ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸಮುದ್ರಗಳು (all the oceans in its belly)
- ಸಪ್ತದ್ವೀಪಾ ವಸುಂಧರಾ (सप्तद्वीपा वसुन्धरा, saptadvīpā vasundharā) = ಏಳು ದ್ವೀಪಗಳ ಭೂಮಿ (the earth with its seven continents)
- ಋಗ್ವೇದಃ ಅಥ ಯಜುರ್ವೇದಃ (ऋग्वेदः अथ यजुर्वेदः, ṛgvedaḥ atha yajurvedaḥ) = ಋಗ್ವೇದ ಮತ್ತು ಯಜುರ್ವೇದ (the Rig and Yajur Vedas)
- ಸಾಮವೇದಃ ಹಿ ಅಥರ್ವಣಃ (सामवेदः हि अथर्वणः, sāmavedaḥ hi atharvaṇaḥ) = ಸಾಮವೇದ ಮತ್ತು ಅಥರ್ವವೇದ (the Sama and Atharva Vedas)
- ಅಂಗೈಃ ಚ ಸಹಿತಾಃ ಸರ್ವೇ (अङ्गैः च सहिताः सर्वे, aṅgaiḥ ca sahitāḥ sarve) = ತಮ್ಮ ಅಂಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ (all of them with their limbs)
- ಕಲಶಾಂಬು ಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ (कलशाम्बु समाश्रिताः, kalaśāmbu samāśritāḥ) = ಕಲಶದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ (dwell in the water of the pot)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಕಲಶದ ಬಾಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು, ಕಂಠದಲ್ಲಿ ರುದ್ರ, ಬುಡದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ನಡುವೆ ಮಾತೃಗಣಗಳು ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ.
ಅದರ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸಮುದ್ರಗಳೂ, ಏಳು ದ್ವೀಪಗಳ ಭೂಮಿಯೂ ಇವೆ. ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ ಮತ್ತು ಅಥರ್ವವೇದಗಳು ತಮ್ಮ ಅಂಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ ಕಲಶದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
Vishnu dwells at the mouth of the pot, Rudra at its neck, Brahma at its base and the Mother goddesses in its middle.
In its belly are all the oceans and the earth with its seven continents. The Rig, Yajur, Sama and Atharva Vedas, with their limbs, all dwell in the water of this pot.
ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಬಗ್ಗೆAbout this verse
ಇದರ ನಂತರ ಗಂಗೇ ಚ ಯಮುನೇ ಚೈವ ಎಂದು ಏಳು ನದಿಗಳನ್ನು ಕಲಶಕ್ಕೆ ಆವಾಹಿಸುವ ಶ್ಲೋಕ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಈ ತಾಣದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಪುಟವಿದೆ. ಕೆಲವು ಪದ್ಧತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ರ ಗಾಯತ್ರೀ ಸಾವಿತ್ರೀ ಎಂದು ಆರಂಭವಾಗುವ ಇನ್ನೊಂದು ಸಾಲೂ ಸೇರುತ್ತದೆ.
It is followed by the verse Gange cha yamune chaiva, which invokes seven rivers into the pot and has its own page on this site. Some manuals also add a line beginning atra gayatri savitri.
ಕೊನೆಯ ಸಾಲಿಗೆ ಕಲಶಂ ತು ಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ ಎಂಬ ಆವೃತ್ತಿಯೂ ಇದೆ, ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಲ್ಲ. ವೇದದ ಅಂಗಗಳು ಎಂದರೆ ಶಿಕ್ಷಾ, ವ್ಯಾಕರಣ, ಛಂದಸ್ಸು, ನಿರುಕ್ತ, ಜ್ಯೋತಿಷ ಮತ್ತು ಕಲ್ಪ ಎಂಬ ಆರು ವೇದಾಂಗಗಳು.
The last line is also found as kalasham tu samashritah, with the same meaning. The limbs of the Veda are the six vedangas: phonetics, grammar, metre, etymology, astronomy and ritual.
ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ಆವೃತ್ತಿಗಳು ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದೇವೆ.
Sources: several. Where versions differ, we have noted it here.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ಒಂದು ತಂಬಿಗೆ ನೀರನ್ನು ಇಡೀ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವೆಂದು ನೋಡುವುದು ಕಲ್ಪನೆಯ ದೊಡ್ಡ ಹಾರಾಟ. ಅದರ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಸರಳ ಸಂಗತಿಯೂ ಇದೆ: ಎಲ್ಲ ಜೀವಕ್ಕೂ ಆಧಾರ ನೀರೇ. ಪೂಜೆಯ ನಂತರ ಆ ನೀರನ್ನು ಮನೆಯವರಿಗೆ ಪ್ರೋಕ್ಷಿಸಿ, ಉಳಿದದ್ದನ್ನು ತುಳಸಿ ಅಥವಾ ಗಿಡಗಳಿಗೆ ಎರೆಯುವ ರೂಢಿ ಅನೇಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿದೆ.
Seeing a single pot of water as the whole cosmos is a great flight of imagination. Behind it lies a plain fact too: all life rests on water. In many homes, after the puja, the water is sprinkled on the family and the rest is poured at the tulasi or on the plants.
ಪಾಠದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪೋ ಬೇರೆ ಪಾಠಾಂತರವೋ ಕಂಡಿತೇ? ನಮಗೆ ತಿಳಿಸಿ.
Noticed a mistake or a different reading? Tell us.
ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಬರೆಯಿರಿ