ಭಗವದ್ಗೀತೆ 2.72 ಅರ್ಥ: ಏಷಾ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಃ

ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ, ಮತ್ತು ಅದರ ಕೊನೆಯ ಸಾಲು ಉದಾರವಾದದ್ದು. ‘ಅಂತಕಾಲೇಽಪಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಮೇಲೆ ಆಚಾರ್ಯರ ಓದು ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

The last verse of the chapter, and its last line is generous. On the words even at the last hour the acharyas part.

ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಇದನ್ನು ಸಮಾಧಾನದ ಮಾತಾಗಿ ಓದುತ್ತಾರೆ: ಕೊನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಈ ನಿಲುವಿಗೆ ಬಂದವನೂ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಂತವನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ. ಶ್ರೀಧರ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ಇನ್ನೂ ಉದಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರ ನಿಂತರೂ ಸಾಕು.

Shankaracharya reads it as reassurance: one who comes to this state in his final years attains liberation, and what then is to be said of one who has stood in Brahman from youth. Sridhara Swami is more generous still: standing in it even for a moment at the time of death is enough.

ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರ ಓದು ಕಠಿಣ. ಅಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರಬೇಕು, ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಇನ್ನೊಂದು ಜನ್ಮ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಕರ್ಮವಿದ್ದರೆ ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೂ ಬೇರೆ ಶರೀರಗಳು ಬರಬಹುದು ಎಂಬುದು ಅವರ ನಿಲುವು. ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರು ಇಡೀ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಒಂದು ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ: ನಿತ್ಯವಾದ ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಅಸಂಗ ಕರ್ಮ ಎಂಬ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗ ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು, ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಲಕ್ಷಣದೊಂದಿಗೆ, ಅರ್ಜುನನ ಮೋಹವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲು ಎರಡನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Madhvacharya’s reading is stricter. One must be established in this state at the last hour, he says, or another birth follows. Where past action still has momentum, he holds, even those who know may take further bodies. Ramanujacharya sums up the whole chapter in a line: the understanding of the eternal self and of unattached action, with the marks of the steady-minded, was taught in the second chapter to quiet Arjuna’s delusion.

ನಿರ್ವಾಣ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಅದರ ಮೂಲ ಅರ್ಥ ದೀಪ ಆರುವುದು. ಇಲ್ಲಿ ಅದು ಶೂನ್ಯವಲ್ಲ, ಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ ಲಯವಾಗುವ ಶಾಂತಿ ಎಂದು ಶ್ರೀಧರ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ಬಿಡಿಸುತ್ತಾರೆ.

The word nirvana deserves notice. Its root sense is the going out of a lamp. Here it is not emptiness; Sridhara Swami opens it as the peace of dissolving into Brahman.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

‘ಕೊನೆಯ ಗಳಿಗೆಯಲ್ಲಾದರೂ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಸಮಾಧಾನವಿದೆ. ತಡವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಶ್ಲೋಕ ಇದು.

There is a large comfort in the words even at the last hour. This is a verse that says it is not too late.

ಕೊನೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಜನರ ಮನಸ್ಸು ಎಷ್ಟು ಬದಲಾಗಬಲ್ಲದು ಎಂಬುದನ್ನು ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಮುರಿದ ಸಂಬಂಧಗಳು ಸೇರುತ್ತವೆ, ಹಳೆಯ ಕೋಪಗಳು ಕರಗುತ್ತವೆ, ಹೇಳದೆ ಉಳಿದ ಮಾತುಗಳು ಹೊರಬರುತ್ತವೆ. ಆ ಸಮಯವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಬಿಡುವ ಬದಲು ಅವರಿಗೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವುದೇ ಆರೈಕೆ.

A hospital shows how much a person’s mind can change in the final days. Broken relationships are mended, old angers dissolve, things long unsaid are spoken. Leaving that time to them, instead of filling it with tests, is itself the care.