Bhagavad Gita, Chapter 6: आत्मसंयमयोगः
Forty-seven verses. The practical method of meditation, the restraint of the mind, and the destiny of the seeker who slips halfway are here.
Tap any verse card to open its page with the word-by-word meaning. Pages are ready for every verse of this chapter.
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः।
स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ 1 ॥Meaning of verse 6.1 →2यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव।
न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ॥ 2 ॥Meaning of verse 6.2 →3आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते।
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ 3 ॥Meaning of verse 6.3 →4यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते।
सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ 4 ॥Meaning of verse 6.4 →5उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ 5 ॥Meaning of verse 6.5 →6बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः।
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ 6 ॥Meaning of verse 6.6 →7जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः।
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ 7 ॥Meaning of verse 6.7 →8ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः।
युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ 8 ॥Meaning of verse 6.8 →9सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु।
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ 9 ॥Meaning of verse 6.9 →10योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः।
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ 10 ॥Meaning of verse 6.10 →11शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः।
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ 11 ॥Meaning of verse 6.11 →12तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः।
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ 12 ॥Meaning of verse 6.12 →13समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः।
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ 13 ॥Meaning of verse 6.13 →14प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः।
मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥ 14 ॥Meaning of verse 6.14 →15युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः।
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ 15 ॥Meaning of verse 6.15 →16नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः।
न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ 16 ॥Meaning of verse 6.16 →17युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु।
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ 17 ॥Meaning of verse 6.17 →18यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते।
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ 18 ॥Meaning of verse 6.18 →19यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता।
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥ 19 ॥Meaning of verse 6.19 →20यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया।
यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ 20 ॥Meaning of verse 6.20 →21सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम्।
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ 21 ॥Meaning of verse 6.21 →22यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः।
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ 22 ॥Meaning of verse 6.22 →23तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम्।
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ 23 ॥Meaning of verse 6.23 →24सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः।
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ 24 ॥Meaning of verse 6.24 →25शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया।
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ 25 ॥Meaning of verse 6.25 →26यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्।
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ 26 ॥Meaning of verse 6.26 →27प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्।
उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ 27 ॥Meaning of verse 6.27 →28युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः।
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ 28 ॥Meaning of verse 6.28 →29सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि।
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ 29 ॥Meaning of verse 6.29 →30यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति।
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ 30 ॥Meaning of verse 6.30 →31सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः।
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ 31 ॥Meaning of verse 6.31 →32आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन।
सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥ 32 ॥Meaning of verse 6.32 →33अर्जुन उवाच
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन।
एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥ 33 ॥Meaning of verse 6.33 →34चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ 34 ॥Meaning of verse 6.34 →35श्रीभगवानुवाच
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ 35 ॥Meaning of verse 6.35 →36असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः।
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥ 36 ॥Meaning of verse 6.36 →37अर्जुन उवाच
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः।
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ 37 ॥Meaning of verse 6.37 →38कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति।
अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ 38 ॥Meaning of verse 6.38 →39एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः।
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ 39 ॥Meaning of verse 6.39 →40श्रीभगवानुवाच
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते।
न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति ॥ 40 ॥Meaning of verse 6.40 →41प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः।
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ 41 ॥Meaning of verse 6.41 →42अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्।
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ 42 ॥Meaning of verse 6.42 →43तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्।
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ 43 ॥Meaning of verse 6.43 →44पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः।
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ 44 ॥Meaning of verse 6.44 →45प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः।
अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ 45 ॥Meaning of verse 6.45 →46तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः।
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ 46 ॥Meaning of verse 6.46 →47योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना।
श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ 47 ॥Meaning of verse 6.47 →
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे आत्मसंयमयोगो नाम षष्ठोऽध्यायः ॥
About Atma Samyama Yoga
The sixth chapter expands the yoga of meditation outlined in the last two verses of the fifth. Many editions also call it Dhyana Yoga. The first six-chapter section of the Gita ends here.
The chapter moves step by step from the outer preparations for meditation to inner steadiness: place, seat, posture, moderation in food and sleep, and a mind as still as a lamp in a windless place. But it does not end in a cave. It ends in seeing the joys and sorrows of others as one’s own, and in devotion with faith.
How the chapter moves
- Verses 1 to 4: The one who does his duty without depending on its fruit is both renunciate and yogi. For one who wishes to climb to yoga, action is the means; for one who has climbed, calm.
- Verses 5 to 9: Lifting oneself by oneself, the self as its own friend and enemy, the evenness of a conquered mind, and an even mind towards every kind of person.
- Verses 10 to 17: Practical instructions for meditation: solitude, seat, upright posture, a calm and fearless mind, and moderation in food, sleep and work.
- Verses 18 to 28: The state of accomplished yoga: the lamp in a windless place, yoga as release from union with sorrow, and bringing the wandering mind back, slowly, again and again.
- Verses 29 to 32: The vision of the self in all beings and all beings in the self, and the highest yogi, who sees the joys and sorrows of others as his own.
- Verses 33 to 36: Arjuna’s honest objection that the mind is like the wind, and the answer of practice and dispassion.
- Verses 37 to 45: The destiny of the seeker who slips halfway. No one who does good comes to a bad end; effort is not lost.
- Verses 46 and 47: The call ‘be a yogi’, and the last word, that the one who worships the Lord with faith is the most steadfast.
The self in all: three readings
The acharyas read the vision of verse twenty-nine, ‘the self in all beings’, in different ways. For Shankara it is the vision of oneness: one’s own self is the one Brahman in all. For Ramanuja it is the vision of sameness: selves freed from prakriti are all alike in being knowledge. For Madhva the self here is the Supreme Lord, and seeing him in all and all in him is the meditation.
These pages do not decide between the readings. Wherever the acharyas part, each position is recorded in its own terms.
Meditation and health
On the verse pages, the chapter’s instructions on seat, posture, fasting and sleep are read alongside present-day medical understanding. Those with knee or back problems, diabetes, pregnancy, severe anxiety or depression would do well to take their doctor’s advice before starting a new practice.
Sources: several.
ಪಾಠದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪೋ ಬೇರೆ ಪಾಠಾಂತರವೋ ಕಂಡಿತೇ? ನಮಗೆ ತಿಳಿಸಿ.
Noticed a mistake or a different reading? Tell us.
ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಬರೆಯಿರಿ