ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 25 ಅರ್ಥ: ಸ್ತವೈರ್ಬ್ರಹ್ಮಾದೀನಾಂ ಜಯಜಯ

ಈ ಶ್ಲೋಕವೂ ಕದಾ ಎಂಬ ಹಂಬಲದಿಂದಲೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇಡೀ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದೇ ದೃಶ್ಯ. ಮೊದಲು ಕಿವಿಗೆ ಬೀಳುವುದು ಶಬ್ದ. ಬ್ರಹ್ಮ ಮೊದಲಾದವರ ಸ್ತೋತ್ರ, ವ್ರತನಿಷ್ಠರ ಜಯ ಜಯ ಎಂಬ ಕೂಗು, ಗಣಗಳ ಆಟದ ಗದ್ದಲ. ಬಳಿಕ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುವುದು ಹೋರಿ, ಆ ನಂತರ ಅದರ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ಶಿವನ ರೂಪ. ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹತ್ತಿರವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುವ ಜೋಡಣೆ ದರ್ಶನದ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಜೀವ ತರುತ್ತದೆ.

This verse too moves on the longing word kada. The whole of it is a single scene. Sound comes first: the hymns of Brahma and the others, the cries of victory from those who keep vows, the noise of the ganas at play. Then the bull comes into view, and after it the form of Shiva seated upon it. This ordering, which draws steadily nearer, brings the picture of the darshana to life.

ಮದಕಲ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಮದ ಎಂದರೆ ಸೊಕ್ಕು ಅಥವಾ ಸಂತೋಷದ ಉಕ್ಕು, ಕಲ ಎಂದರೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲದ ಮೆಲ್ಲನೆಯ ದನಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮದಕಲ ಮಹೋಕ್ಷ ಎಂದರೆ ಸೊಕ್ಕಿನಿಂದ ಮೆಲ್ಲನೆ ಗುಟುರುವ ದೊಡ್ಡ ಹೋರಿ. ಕಕುದ್ ಎಂದರೆ ಹೋರಿಯ ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲಿನ ಡುಬ್ಬ. ಶಿವನ ವಾಹನವಾದ ನಂದಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಸದೆ ವರ್ಣನೆಯಿಂದಲೇ ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ದನಿಯೂ ಚಲನೆಯೂ ಇರುವ ಈ ಹೋರಿ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಒಂದು ಬೆಚ್ಚನೆಯ ನೈಜತೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ.

The word madakala repays attention. Mada is exuberance or the rush of joy, and kala is a soft indistinct sound, so madakala mahoksha is a great bull lowing softly in its excitement. Kakud is the hump on the bull’s back. Nandi, Shiva’s mount, is identified here by description rather than by name. With its sound and its movement the bull gives the picture a warm naturalness.

ರೂಪದ ವಿವರಗಳು ಶೈವ ಪರಂಪರೆಯ ಪರಿಚಿತ ವಿವರಗಳು. ನೀಲಗ್ರೀವ ಎಂದರೆ ಸಮುದ್ರಮಥನದಲ್ಲಿ ಬಂದ ವಿಷವನ್ನು ಗಂಟಲಲ್ಲಿ ತಡೆದವನು. ತ್ರಿನಯನ ಎಂದರೆ ಮೂರು ಕಣ್ಣಿನವನು, ಆ ಮೂರನ್ನು ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿ ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಉಮಾಶ್ಲಿಷ್ಟವಪುಷ ಎಂದರೆ ಉಮೆಯ ಆಲಂಗನದಲ್ಲಿರುವ ದೇಹವುಳ್ಳವನು. ಕರಧೃತಮೃಗ ಎಂದರೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದವನು. ಶಿವನ ಮೇಲಿನ ಎರಡು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆ ಮತ್ತು ಕೊಡಲಿ ಇರುವ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಹಲವು. ಆ ಜಿಂಕೆ ಚಂಚಲವಾದ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕೇತ ಎಂದು ಹಲವರು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಮನಸ್ಸು ಕಪಿಯಾಗಿ, ಕಳ್ಳನಾಗಿ ಬಂದಿತ್ತು. ಈಗ ಅದೇ ಚಂಚಲತೆ ಶಿವನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಾನವಾಗಿ ಕುಳಿತಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

The details of the form are the familiar ones of the Shaiva tradition. Nilagriva is he who held in his throat the poison that rose at the churning of the ocean. Trinayana is the three eyed one, and tradition explains the three as the sun, the moon and fire. Umashlishtavapusha means one whose body is embraced by Uma. Karadhritamriga means holding a deer in the hand, and many sculptures show the deer and the axe in Shiva’s two upper hands. Many read that deer as a sign of the restless mind. Earlier in this poem the mind appeared as a monkey and as a thief. Here the same restlessness seems to sit quietly in Shiva’s hand.

ಶಬ್ದದ ಬಗೆಗೆ ಎರಡು ಸೂಚನೆಗಳು. ಮೂರನೆಯ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ತ್ರಿನಯನಂ ಮತ್ತು ಉಮಾಶ್ಲಿಷ್ಟವಪುಷಂ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಸಂಧಿಯಾಗಿ ತ್ರಿನಯನಮುಮಾಶ್ಲಿಷ್ಟವಪುಷಂ ಆಗಿವೆ. ಸ್ಥಿತಂ, ನೀಲಗ್ರೀವಂ, ತ್ರಿನಯನಂ, ಕರಧೃತಮೃಗಂ, ಖಂಡಪರಶುಂ ಎಂಬ ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳೂ ತ್ವಾಂ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದಕ್ಕೆ ಹೊಂದುವ ವಿಶೇಷಣಗಳು. ಖಂಡಪರಶು ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಪದಕ್ಕೆ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅರ್ಥಗಳು ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿವೆ. ತುಂಡು ಮಾಡುವ ಕೊಡಲಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದವನು ಎಂಬುದು ಒಂದು. ಒಂದು ಭಾಗ ಮುರಿದ ಕೊಡಲಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದವನು ಎಂಬುದು ಇನ್ನೊಂದು. ಇದು ಶಿವನ ಒಂದು ಹೆಸರಾಗಿಯೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಹಲವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಮೃದುವಾದದ್ದೂ ಕೊಡಲಿಯಂತೆ ಕಠಿಣವಾದದ್ದೂ ಒಂದೇ ಮೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರುವುದು ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಕೊನೆಯ ಗಮನಾರ್ಹ ಅಂಶ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಿಖರಿಣೀ, ಪಾದಕ್ಕೆ ಹದಿನೇಳು ಅಕ್ಷರ.

Two notes on the wording. In the third line trinayanam and umashlishtavapusham are joined by sandhi into trinayanamumashlishtavapusham. Sthitam, nilagrivam, trinayanam, karadhritamrigam and khandaparashum are all epithets agreeing with the single word tvam. More than one sense is current for the closing word khandaparashu. One is he who holds the axe that cuts to pieces. Another is he who holds an axe with a part broken off. Many say the word is also used as a name of Shiva in its own right. That what is gentle as a deer and what is hard as an axe meet in one figure is the last thing worth noticing in the verse. The metre is shikharini, seventeen syllables to a quarter.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ದೂರದ ಊರಿನಲ್ಲಿ ದುಡಿಯುವವರಿಗೆ ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುವ ರೈಲಿನ ಕೊನೆಯ ಒಂದು ಗಂಟೆ ಬಹಳ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಕಿಟಕಿಯ ಹೊರಗಿನ ಗದ್ದೆಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾ ಕುಳಿತಿದ್ದರೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವುದು ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಕಾಯುತ್ತಿರುವ ಮುಖ ಒಂದೇ.

For those who work in a distant town, the last hour of the once a year train ride home moves very slowly. Though we sit counting the fields outside the window, only one thing stays in the mind, the face that will be waiting at the door.

ಕಾಣಬೇಕೆಂಬ ಬಯಕೆಗೆ ವಿವರಗಳು ಬೇಕು. ಯಾವ ಬಾಗಿಲು, ಯಾವ ಹೊತ್ತು, ಯಾವ ದನಿ ಎಂಬ ವಿವರಗಳಿಂದಲೇ ಕಾಯುವಿಕೆ ಜೀವ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರೂ ಇಲ್ಲಿ ವಾದವನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ಒಂದು ಚಿತ್ರವನ್ನೇ ಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ.

Longing to see someone needs details. Which door, which hour, which voice: it is by such details that waiting stays alive. Here too Shankara sets argument aside and holds on to a picture.