ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 83 ಅರ್ಥ: ಜನನಮೃತಿಯುತಾನಾಂ ಸೇವಯಾ

ಶ್ಲೋಕ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದೆ, ಮೊದಲ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧ, ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ವಿಧಿ. ಮೊದಲಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಏನೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆಮೇಲೆ ಎಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಈ ಕ್ರಮ ಉಪದೇಶದ ಹಳೆಯ ರೂಪ. ‘ಸುಖಲೇಶಃ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಲೇಶ ಎಂದರೆ ಚೂರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಕಡಿಮೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದಲ್ಲ, ಚೂರೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಸಂಶಯೋ ನಾಸ್ತಿ ತತ್ರ’ ಎಂಬ ನೇರವಾದ ಮಾತು ಸ್ತೋತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪ.

The verse stands in two halves, a denial in the first and an affirmation in the second. To say first that nothing is to be had here and only then where it is to be had is an old shape of teaching. In ‘sukhaleshah’, lesha means a speck, so the verse does not say that little is gained but that not a speck is. The flat statement ‘samshayo nasti tatra’, there is no doubt of it, is uncommon in the hymns.

‘ಜನನಮೃತಿಯುತ ದೇವತೆಗಳು’ ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಪುರಾಣಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಒಂದು ಆಯುಸ್ಸು ಇದೆ, ಮನ್ವಂತರಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಇಂದ್ರನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬರುವವರು ಬದಲಾಗುತ್ತಾರೆ, ಕಲ್ಪದ ಕೊನೆಗೆ ಲೋಕಗಳೇ ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳ ನಿಂದೆಯಲ್ಲ, ಕೊನೆಯಿರುವ ವಸ್ತುವಿನಿಂದ ಕೊನೆಯಿಲ್ಲದ ಫಲ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತು ಎಂದು ಹಲವರು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾರೆ. ಶಂಕರರೇ ಹಲವು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸ್ತೋತ್ರಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ, ಮತ್ತು ಅದ್ವೈತದ ಅಂತಿಮ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಒಂದೇ ಸತ್ಯದ ರೂಪಗಳು. ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇಟ್ಟು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾದ ದಾರಿ.

The phrase ‘deities joined with birth and death’ has the puranas behind it. There the gods too have a span, those who hold the post of Indra change with the manvantaras, and at the end of a kalpa the worlds themselves end. Many therefore read the verse not as disparaging other deities but as saying that an endless fruit cannot come from a thing that has an end. Shankara himself composed hymns to many deities, and in the final view of Advaita all deities are forms of the one reality. Holding both of these together is the honest way to read it.

‘ಸಾಂಬ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಸ ಮತ್ತು ಅಂಬಾ ಸೇರಿ ಆದದ್ದು, ಅಂದರೆ ಅಂಬೆಯೊಡನೆ ಇರುವವನು. ಇಲ್ಲಿ ಭಜಿಸಬೇಕಾದವನು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ನಿಂತ ದೇವರಲ್ಲ, ತಾಯಿಯೊಡನೆ ಇರುವವನು. ಹಿಂದಿನ ಎಂಬತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಉಮಾಮಹೇಶ ಎಂದಿತ್ತು, ಮುಂದಿನ ಎಂಬತ್ತನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಗೌರಿಯ ಸಮೀಪದ ಮಾತು ಬರುತ್ತದೆ. ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀಯಲ್ಲಿ ಶಿವ ಒಬ್ಬನೇ ಅಲ್ಲ, ಜೊತೆಯಿರುವ ಸಂಸಾರಿ ಎಂಬುದು ಈ ಸ್ತೋತ್ರದ ಧಾಟಿ.

The name ‘Samba’ is formed from sa and Amba, one who is with the Mother. The one to be worshipped here is not a god standing alone but a god with the Mother beside him. The eighty-first said umamahesha, and the eighty-fourth will speak of Gauri’s presence. In the Shivananda Lahari Shiva is not solitary but a householder with his consort, and that is the tone of the whole hymn.

‘ಅಜನಿ’ ಮತ್ತು ‘ಅಮೃತರೂಪ’ ಎರಡೂ ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ಹೇಳುವ ಮಾತುಗಳು, ಹುಟ್ಟಿಲ್ಲದವನು ಮತ್ತು ಸಾವಿಲ್ಲದವನು. ಪರಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಹೀಗೆ ನಿಷೇಧದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವ ಕ್ರಮ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದೆ. ಇದನ್ನು ಮೊದಲ ಅರ್ಧದ ‘ಜನನಮೃತಿಯುತ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಎದುರಿಗೆ ಇಟ್ಟು ನೋಡಬೇಕು, ಒಂದೇ ಜೋಡಿಯ ಎರಡು ಮುಖಗಳು ಅವು.

‘Ajani’ and ‘amritarupa’ both speak by denial, the one not born and the one not dying. Speaking of the supreme reality in this negative way fills the Upanishads. It should be set against ‘jananamrityuta’ in the first half, for the two are the two faces of one pair.

‘ಇಹ’ ಎಂಬ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ಮಾತು ಮುಖ್ಯ. ಫಲ ಮುಂದಿನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಾಯುವುದಲ್ಲ, ಇಲ್ಲಿಯೇ, ಈ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿಯೇ ಎಂದು ಅದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಎಂಬತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಜೀವನ್ ಮುಕ್ತಃ’ ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಇದು ಜೋಡಿ. ಛಂದಸ್ಸು ಇಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗಿದೆ, ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ ಹೋಗಿದೆ. ಎಣಿಸಿ ನೋಡಿದರೆ ಪಾದಕ್ಕೆ ಹದಿನೈದು ಅಕ್ಷರ, ಮೊದಲ ಆರು ಲಘು, ಆಮೇಲೆ ಗುರುಗಳ ಜೋಡಣೆ, ಇದು ಮಾಲಿನೀ ವೃತ್ತ.

The small word ‘iha’ matters. It indicates that the fruit is not to be waited for in another world but is here, in this life. It pairs with ‘jivan muktah’ of the eighty-first verse. The metre has changed here, and the shardulavikridita of the two previous verses is gone. Counting, each quarter has fifteen syllables, the first six of them short and longs following, which is the malini metre.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಬ್ಯಾಂಕಿನ ನಿಶ್ಚಿತ ಠೇವಣಿಯ ಹಾಳೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ದಿನಾಂಕಗಳಿರುತ್ತವೆ, ಹಣ ಇಟ್ಟ ದಿನ ಮತ್ತು ಅವಧಿ ಮುಗಿಯುವ ದಿನ. ಎರಡನೆಯ ದಿನಾಂಕ ಬಂದ ಮೇಲೆ ಆ ಹಾಳೆಗೆ ಬೆಲೆ ಇಲ್ಲ, ಹಣವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಬೇರೆ ಕಡೆ ಇಡಬೇಕು.

A fixed deposit receipt carries two dates, the day the money went in and the day the term ends. Once the second date arrives the slip is of no further use, and the money has to be taken out and placed somewhere else.

ನಮ್ಮ ಕಾಲವನ್ನೂ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನೂ ನಾವು ಹೀಗೆಯೇ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೋ ಇಡುತ್ತಿರುತ್ತೇವೆ. ಎಷ್ಟು ಇಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಇಟ್ಟದ್ದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಮುಗಿಯುವ ದಿನಾಂಕ ಇದೆಯೇ ಎಂದು ಆಗೊಮ್ಮೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಉಪಯುಕ್ತ.

We too keep placing our time and our trust in one thing and another. Along with how much we have placed, it is useful to look now and then at whether what we have placed it in carries a closing date.