ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 81 ಅರ್ಥ: ಕಂಚಿತ್ಕಾಲಮುಮಾಮಹೇಶ ಭವತಃ

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಕಟ್ಟು ಒಂದು ಲೆಕ್ಕದ ಕಟ್ಟು. ‘ಕಞ್ಚಿತ್’ ಎಂಬ ಮಾತು ಹಲವು ಬಾರಿ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅದರ ಅರ್ಥ ‘ಒಂದಿಷ್ಟು, ಇಷ್ಟೆಂದು ಹೇಳಲಾಗದಷ್ಟು’. ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ಲೋಕ ದಿನವನ್ನು ಗಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಳೆದು ಕೊಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ತುಣುಕುಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಚುತ್ತಿದೆ. ಇಡೀ ದಿನವನ್ನು ಒಮ್ಮೆಗೇ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಯಾವ ತುಣುಕೂ ಖಾಲಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

The verse is built as a reckoning. The word ‘kanchit’ returns again and again, and it means ‘some, an amount not stated’. So the verse is not measuring out the day in hours but distributing it in portions. It does not ask for the whole day at once, yet no portion is left empty.

ಹೇಳಿದ ಬಗೆಗಳನ್ನು ಬಂದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು. ಅರ್ಚನೆ ಎಂದರೆ ಕೈಯಿಂದ ಮಾಡುವ ಪೂಜೆ, ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿ ಎಂದರೆ ಮನಸ್ಸು ಒಂದೇ ಕಡೆ ನಿಲ್ಲುವ ಸ್ಥಿತಿಗಳು, ನತಿ ಎಂದರೆ ದೇಹ ಬಗ್ಗುವುದು, ಕಥಾಕರ್ಣನ ಎಂದರೆ ಕಿವಿಯ ಕೆಲಸ, ಅವೇಕ್ಷಣ ಎಂದರೆ ಕಣ್ಣಿನ ಕೆಲಸ, ನುತಿ ಎಂದರೆ ಬಾಯಿಯ ಕೆಲಸ. ಕೈ, ಮನಸ್ಸು, ದೇಹ, ಕಿವಿ, ಕಣ್ಣು, ಬಾಯಿ, ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಒಂದೊಂದು ಪಾಲು. ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಎಣಿಸುವ ನವವಿಧ ಭಕ್ತಿಯ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಇದು ಹತ್ತಿರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹಲವರು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಶ್ಲೋಕ ಆ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ.

The modes named can be looked at in the order they come. Archana is worship done with the hands, dhyana and samadhi are states in which the mind stays in one place, nati is the bending of the body, katha-karnana is the work of the ear, avekshana the work of the eye, and nuti the work of the mouth. Hands, mind, body, ear, eye and mouth each get a share. Many readers find this close to the list of nine kinds of devotion counted in tradition, though the verse does not name that list.

ಕೊನೆಯ ಮಾತು ‘ಜೀವನ್ ಸ ಮುಕ್ತಃ’, ಅಂದರೆ ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ಅವನು ಮುಕ್ತ. ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಸತ್ತ ನಂತರಕ್ಕೆ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳದೆ ಈಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಅದ್ವೈತದ ನಿಲುವು, ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕ ಆ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಇರುವ ಗುರುತನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಎರಡು ಮಾತುಗಳು ‘ಮುದಾ’ ಮತ್ತು ‘ತ್ವದರ್ಪಿತಮನಾ’. ಮೊದಲನೆಯದು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಹಲ್ಲು ಕಚ್ಚಿ ಮಾಡುವ ಶಿಸ್ತಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯದು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದವನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಆರು ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು ಅವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸು ಯಾವ ಕಡೆ ತಿರುಗಿದೆ ಎಂಬುದು.

The last words are ‘jivan sa muktah’, he is liberated while living. To speak of liberation not as something kept for after death but as a present condition is the position of Advaita, and this verse also gives the marks of that condition. Two words deserve notice, ‘muda’ and ‘tvadarpitamana’. The first says gladly, so what is described is not a discipline kept with clenched teeth. The second says his mind has been offered, so what makes these six acts worship is not their number but the direction in which the mind is turned.

ವ್ಯಾಕರಣದ ಎರಡು ಸಣ್ಣ ಸಂಗತಿಗಳು. ‘ಕಞ್ಚಿತ್ಕಾಲಮ್’ ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ, ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಕಾಲದ ಅಳತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವ ಕ್ರಮ ಅದು. ಉಳಿದೆಲ್ಲ ರೂಪಗಳು ತೃತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯ ಬಹುವಚನಗಳು, ಅರ್ಚನೈಃ, ಸಮಾಧಿಭಿಃ, ನತಿಭಿಃ, ಕರ್ಣನೈಃ, ಅವೇಕ್ಷಣೈಃ, ನುತಿಭಿಃ, ಅಂದರೆ ‘ಇವುಗಳಿಂದ’ ಎಂಬ ಸಾಧನದ ರೂಪ. ಬಹುವಚನವಿರುವುದರಿಂದ ಒಂದೊಂದು ಸಲದ ಪೂಜೆಯಲ್ಲ, ಮರಳಿ ಮರಳಿ ಬರುವುದು ಎಂಬ ಸೂಚನೆ ಇದೆ. ಮೂರನೆಯ ಪಾದದಲ್ಲಿ ‘ಕಞ್ಚಿತ್’ ಸತತವಾಗಿ ಎರಡು ಸಲ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಹೆಸರಿಸದೆ ಉಳಿದ ಒಂದು ಪಾಲು ಎಂದು ಹಲವರು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾರೆ, ಕೊನೆಯ ಕಞ್ಚಿತ್ ಅನ್ನು ‘ಇಂಥ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದಿಷ್ಟು ಕಾಲ’ ಎಂದು ಮುಂದಿನ ಮಾತಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ ಇನ್ನು ಹಲವರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

Two small points of grammar. ‘Kanchitkalam’ stands in the accusative, which is how Sanskrit states an extent of time. All the other forms are instrumental plurals, archanaih, samadhibhih, natibhih, karnanaih, avekshanaih, nutibhih, that is, ‘by means of these’. Being plural, they suggest not single occasions of worship but something that comes round again and again. In the third quarter ‘kanchit’ occurs twice in succession. Many take the extra one as a portion left unnamed, while others attach the last one to what follows, reading ‘for some time in such a state’.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಹಿಂದಿನ ಹಲವು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಡಿಬಿಡಿಯಾಗಿ ಬಂದ ಭಕ್ತಿಯ ಬಗೆಗಳನ್ನು ಒಂದು ದಿನದ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಿ ಇಡುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಎಂಬತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಈ ಪೂಜೆಯ ದೊಡ್ಡ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ಹರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಎಣಿಸಿ ನೋಡಿದರೆ ಪಾದಕ್ಕೆ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಅಕ್ಷರ, ಗುರು ಲಘುಗಳ ಜೋಡಣೆ ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತದ್ದು.

This verse gathers the modes of devotion that came separately in many earlier verses and sets them out as the reckoning of a single day. The next verse, the eighty-second, holds up Hari as the great example of such worship. Counting the metre, each quarter has nineteen syllables, and the arrangement of long and short is that of shardulavikridita.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲಿನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಹಾಳೆಯನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ದಿನ ಪಾಳಿಗಳಾಗಿ ಹಂಚಿಹೋಗಿರುತ್ತದೆ. ಬೆಳಗಿನ ಪಾಳಿ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಪಾಳಿ, ರಾತ್ರಿಯ ಪಾಳಿ, ಪ್ರತಿ ಹೊತ್ತಿನ ಎದುರಿಗೂ ಒಂದು ಹೆಸರು. ಯಾವ ಹೊತ್ತೂ ಯಾರ ಹೊಣೆಯೂ ಅಲ್ಲ ಎಂಬ ಜಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

The duty board on a hospital wall shows the day parcelled out into shifts. Morning, afternoon, night, and against each stretch of hours a name. No stretch is left there as nobody’s responsibility.

ನಮ್ಮ ದಿನವನ್ನೂ ಹೀಗೆ ಬಿಡಿಸಿ ನೋಡಬಹುದು. ಮುಖ್ಯವಾದದ್ದಕ್ಕೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ತುಣುಕು ಸಿಗುವುದನ್ನು ಕಾಯುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆಯುತ್ತವೆ. ಸಿಕ್ಕ ಸಣ್ಣ ತುಣುಕುಗಳಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಇಟ್ಟರೆ ದಿನದ ಕೊನೆಗೆ ಉಳಿಯುವ ಲೆಕ್ಕ ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.

Our own day can be set out in the same way. Years can go by in waiting for one large block of time to come free for what matters. If it is placed instead in the small pieces that do come free, the reckoning at the end of the day looks different.