ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 72 ಅರ್ಥ: ಧ್ಯಾನಾಂಜನೇನ ಸಮವೇಕ್ಷ್ಯ

ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರತಿ ಹೆಜ್ಜೆಯೂ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿದ ನಿಧಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಹಳೆಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ನೆಲದ ಒಳಗಿನದನ್ನು ಕಾಣಿಸುವ ಸಿದ್ಧಾಂಜನವನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಹಚ್ಚುವುದು, ಕಾವಲಿನ ಶಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಬಲಿ ಇಡುವುದು, ನೆಲವನ್ನು ಒಡೆಯುವುದು, ಮತ್ತು ಹಾವು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿರುವ ಕೊಡವನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತುವುದು. ಇಲ್ಲಿ ಕಾಡಿಗೆ ಧ್ಯಾನ, ಬಲಿ ಈಶ್ವರನ ಹೆಸರುಗಳು, ಕತ್ತಲೆಯ ಜಾಗ ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ಕತ್ತಲೆ, ಮತ್ತು ಹಾವಿನ ಆಭರಣವುಳ್ಳ ನಿಧಿ ಶಿವನ ಪಾದ. ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಶ್ಲೋಕ ಹೆಸರಿಸಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪ್ರತಿ ಪದವೂ ಅದನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹಲವರು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾರೆ.

Every step of the verse recalls the old procedure for finding treasure buried in the ground: putting on the eyes a magic salve that shows what lies under the earth, setting out an offering for the guardian spirits, breaking the ground, and lifting out the pot with a serpent coiled on it. Here the salve is meditation, the offering is the names of the Lord, the dark place is the darkness within us, and the treasure with its serpent ornament is Shiva’s foot. The verse does not name this picture, but many read every word of it as pointing there.

‘ತಮಃಪ್ರದೇಶ’ ಎಂಬುದು ಎರಡು ಕಡೆಗೆ ದುಡಿಯುತ್ತದೆ. ನಿಧಿ ಇರುವ ನೆಲದ ಕೆಳಗಿನ ಕತ್ತಲೆಯ ಜಾಗ ಒಂದು ಅರ್ಥ. ತಮಸ್ಸು ಅಂದರೆ ಅಜ್ಞಾನ, ಜಡತೆ, ಆ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮದೇ ಒಳಗಿನ ಮಂಕು ಇನ್ನೊಂದು. ಅದಲ್ಲದೆ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು ‘ಭಿತ್ತ್ವಾ’ ಎಂಬ ಮಾತು. ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಿ ಎಂದು ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ಒಡೆದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದೆ. ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕುಳಿತ ಹಳೆಯ ಪದರಕ್ಕೆ ಬೆಳಕಿಗಿಂತ ಪೆಟ್ಟೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸೂಚನೆ ಅಲ್ಲಿದೆ.

‘Tamahpradesha’ works in two directions. One sense is the dark place under the earth where the treasure lies. Tamas also means ignorance and dullness, and in that sense it is the murk inside us. What deserves notice, besides, is the word ‘bhittva’. The verse does not say light up the darkness but break it open. The suggestion is that an old layer settled hard needs a blow rather than a lamp.

ಹಾವಿನ ಸಂಗತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೊಗಸಾದ ತಿರುವು ಇದೆ. ನಿಧಿಯ ಸುತ್ತ ಹಾವು ಕಾವಲಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಜನಪದದ ನಂಬಿಕೆ, ಮತ್ತು ಅದೇ ಹಾವು ಅಗೆಯುವವನನ್ನು ಹೆದರಿಸುವುದು. ಶಿವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆ ಹಾವು ಕಾವಲಲ್ಲ, ಆಭರಣ. ಹೆದರಿಸುವ ವಸ್ತುವೇ ಅಲಂಕಾರವಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ. ‘ದಿವ್ಯಾಶ್ರಿತಂ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ, ದೇವತೆಗಳೇ ಆಶ್ರಯಿಸುವ ವಸ್ತು ನಮ್ಮದೇ ಕತ್ತಲೆಯ ಕೆಳಗೆ ಇದೆ.

There is a fine turn in the matter of the serpent. Folk belief holds that a serpent guards buried treasure, and it is that serpent which frightens the digger. In Shiva’s case the serpent is not a guard but an ornament: the very thing that frightens stands there as jewellery. ‘Divyashritam’ says something further, that what the gods themselves resort to lies below our own darkness.

ಗಮನಿಸದೆ ಜಾರಿಹೋಗಬಹುದಾದ ಎರಡು ವ್ಯಾಕರಣದ ಅಂಶಗಳಿವೆ. ಕೊನೆಯ ಪಾದದಲ್ಲಿ ‘ತೇ’ ಎಂಬುದು ಎರಡು ಸಲ ಬರುತ್ತದೆ. ಮೊದಲನೆಯದು ಷಷ್ಠಿ, ಅಂದರೆ ನಿನ್ನ, ಎರಡನೆಯದು ಪ್ರಥಮಾ ಬಹುವಚನ, ಅಂದರೆ ಅವರು. ಒಂದೇ ರೂಪ ಎರಡು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅದಲ್ಲದೆ ‘ಮಹಾಬಲಿಭಿಃ’ ಎಂಬುದು ‘ಮಂತ್ರೈಃ’ ಜೊತೆಗೇ ಹೋಗುವ ತೃತೀಯಾ ಬಹುವಚನ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೆಸರುಗಳೇ ಬಲಿ, ಬೇರೆ ಬಲಿ ಬೇಕಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಶ್ಲೋಕದ ಮಾತು.

Two grammatical points may slip past in reading. In the last quarter ‘te’ occurs twice. The first is genitive, meaning yours, and the second is nominative plural, meaning they, so one form does two pieces of work. ‘Mahabalibhih’, besides, is an instrumental plural agreeing with ‘mantraih’. The verse is therefore saying that the names are themselves the offering, and no other offering is needed.

‘ಕೃತಾರ್ಥ’ ಎಂಬುದು ಈ ಶ್ಲೋಕದ ತೂಕದ ಮಾತು. ಅರ್ಥ ಸಿದ್ಧಿಸಿದವನು, ಅಂದರೆ ಬದುಕಿನ ಕೆಲಸ ಮುಗಿದವನು. ಸಾರ್ಥಕತೆ ಸಾವಿನ ನಂತರದ ವಿಷಯವಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ‘ಇಹ’ ಅಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಎಂಬ ಮಾತು ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅದಲ್ಲದೆ ‘ಉದ್ವಹಂತಿ’ ಎಂಬುದು ವರ್ತಮಾನ ಕಾಲ, ಅವರು ಈಗ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಛಂದಸ್ಸು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಂತೆಯೇ, ಪಾದಕ್ಕೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಅಕ್ಷರಗಳ ವಸಂತತಿಲಕ.

‘Kritartha’ is the weighty word of this verse: one whose purpose has been accomplished, whose work in life is done. The word ‘iha’, here, makes clear that this fulfilment is not a matter of what follows death. ‘Udvahanti’, besides, is in the present tense: they are doing it now. The metre is the same as in the previous verse, vasantatilaka of fourteen syllables to a quarter.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿಯ ಗವಾಕ್ಷಿಯಲ್ಲಿ ಬಂದು ಸೇರದ ಕಟ್ಟಿನ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದರೆ, ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಮೊದಲು ರಸೀದಿಯ ಸಂಖ್ಯೆ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಹಿಂದಿನ ಕೋಣೆಗೆ ಹೋಗಿ ಚೀಲಗಳ ಮತ್ತು ಕಪಾಟುಗಳ ನಡುವೆ ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ. ಸಿಕ್ಕಾಗ ಗೊತ್ತಾಗುವುದು ಇಷ್ಟು, ಆ ಕಟ್ಟು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇತ್ತು.

At a post office counter, when we ask about a packet that has not reached us, the staff first ask for the number on the receipt. Then they go into the room behind and search among the bags and the racks. What we learn when it is found is only this, that the packet was there all along.

ಆ ಹುಡುಕಾಟ ಸೊಗಸಾದ ಕೆಲಸವಲ್ಲ, ಹಿಂದಿನ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಧೂಳೂ ಕತ್ತಲೆಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನ ಕೆಲಸವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಕಳೆದುಹೋದಂತೆ ಕಾಣುವುದನ್ನು ಹೊಸದಾಗಿ ತರಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ಗಮನಿಸದೆ ಬಿಟ್ಟ ಜಾಗಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಹುಡುಕಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

That searching is not pleasant work, and there is dust and darkness in the room behind. The work of our own mind is like that. What seems lost need not be fetched anew. We have to go into the place we have left unattended and look.