ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 79 ಅರ್ಥ: ನಿತ್ಯಂ ಯೋಗಿಮನಃ ಸರೋಜದಲ

ಶ್ಲೋಕದ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಕಥೆ ಇದೆ. ಮೃತ್ಯುವಿನ ಹೊತ್ತು ಬಂದಾಗ ಬಾಲಕ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಲಿಂಗವನ್ನು ಬಿಡದೆ ತಬ್ಬಿಕೊಂಡಿದ್ದನು, ಆಗ ಶಿವ ಹೊರಬಂದು ಯಮನನ್ನು ಒದ್ದು ಅವನನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದನು ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಶಿವನಿಗೆ ಕಾಲಸಂಹಾರ, ಮೃತ್ಯುಂಜಯ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳು. ಶ್ಲೋಕ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಯಮನ ಎದೆ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಕಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಗೆ ತರುತ್ತದೆ.

There is a story behind the verse. When the hour of death came, the boy Markandeya clung to the linga and would not let go, and tradition tells that Shiva came out and struck Yama down with his foot and saved him. Hence Shiva’s names Kalasamhara and Mrityunjaya. The verse does not name Markandeya. With the single phrase ‘Yama’s chest’ it brings the story to mind.

ಶ್ಲೋಕದ ತಿರುಳು ಒಂದು ಪ್ರೀತಿಯ ಚಿಂತೆ. ಭಕ್ತನಿಗೆ ಇರುವ ಚಿಂತೆ ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲ, ದೇವರ ಅಂಗಾಲಿನ ಬಗ್ಗೆ. ಮೃದುವಾದದ್ದನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾದದ್ದಕ್ಕೆ ಹೊಡೆದರೆ ನೋವಾಗುವುದು ಮೃದುವಾದದ್ದಕ್ಕೆ, ಇದು ಲೋಕದ ಸರಳ ಅನುಭವ. ಆ ಅನುಭವವನ್ನೇ ಹಿಡಿದು ಅವನು ‘ಹಾ’ ಎಂದು ಉಸಿರೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದೊಂದು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿ ಇರುವ ಕಡೆ ಸಹಜವಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವ ಅತಿರೇಕ.

The pith of the verse is an affectionate worry. What troubles the devotee is not his own case but the sole of the god’s foot. Strike something soft against something hard and it is the soft that is hurt, which is the plain experience of the world. Holding to that, he draws in his breath with ‘ha’. This is hyperbole, and it is the sort of excess that rises naturally where there is love.

‘ಕವಾಟ’ ಎಂದರೆ ಬಾಗಿಲಿನ ಹಲಗೆ. ಯಮನ ಎದೆಯನ್ನು ಬಾಗಿಲು ಎಂದು ಕರೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಜೀವಿಯ ದಾರಿಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಒಡೆದರೆ ದಾರಿ ತೆರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ಷತಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಒಡೆಯುವುದು ಎಂದೂ, ಗಾಯ ಎಂದೂ ಅರ್ಥ. ಮುಖ್ಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅದು ಯಮನ ಎದೆಗೆ ಆದ ಒಡೆತ. ಆದರೆ ಶ್ಲೋಕದ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಪಾದಕ್ಕೇ ಗಾಯವಾಗಿರಬಹುದೇ ಎಂಬ ಸಂಶಯವೂ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಹಲವರು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ.

‘Kavata’ is the leaf of a door. There is a picture in calling Yama’s chest a door, since it shuts and blocks a creature’s way, and breaking it opens the way. ‘Kshati’ means both a breaking and a wound. In the main sense it is the breaking done to Yama’s chest. Many read, however, that the tone of the verse also carries the doubt whether the foot itself was hurt.

ಕೊನೆಯ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕೇಳಿಕೆಗಳಿವೆ, ಮತ್ತು ಅವು ಒಂದರ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಬರುತ್ತವೆ. ಮೊದಲು ‘ಕುರು’, ಅಂದರೆ ಆ ಪಾದಗಳನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವಂತೆ ಮಾಡು. ನಂತರ ‘ಸಂವಾಹಯೇ’, ಅಂದರೆ ಕೈಯಿಂದ ಒತ್ತಿ ನೀವುತ್ತೇನೆ. ಸಂವಾಹನ ಎಂಬುದು ಪೂಜೆಯ ಉಪಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಪಾದಸೇವನೆ. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಪಚಾರದ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕಲಿತ ಬುದ್ಧಿಯ ಮಾತಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಆ ಉಪಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಮಾಡುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

The last quarter holds two requests, and they come one behind the other. First ‘kuru’, make those feet visible to my eye. Then ‘samvahaye’, let me press and knead them with my hand. Samvahana is the service of the feet, one of the upacharas of worship. The previous verse spoke of an intellect taught the rites of attendance, and here he asks for the chance to perform one of those very rites.

ವ್ಯಾಕರಣದ ಎರಡು ಸಣ್ಣ ಸಂಗತಿಗಳು. ಮೂರನೆಯ ಪಾದದ ಕೊನೆಯ ‘ಚಿನ್ತಯ’ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಪಾದದ ಮೊದಲ ‘ತ್ಯೇತತ್’ ಸೇರಿ ‘ಚಿನ್ತಯತಿ ಏತತ್’ ಆಗುತ್ತವೆ, ಅಂದರೆ ಕ್ರಿಯಾಪದವೇ ಪಾದದ ಗಡಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಒಡೆದಿದೆ. ಅದಲ್ಲದೆ ‘ಯಮರಾಡ್’ ಎಂಬುದು ಯಮರಾಜ್ ಎಂಬ ರೂಪದ ಸಂಧಿಯ ಬದಲಾವಣೆ. ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಮಾತು. ಪ್ರತಿ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ, ಜೋಡಣೆ ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತದ್ದು. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಹನ್ನೆರಡು ಅಕ್ಷರಗಳ ಪಾದದಿಂದ ಇದು ದೊಡ್ಡ ಹೆಜ್ಜೆ.

Two small points of grammar. ‘Chintaya’ at the end of the third quarter and ‘tyetat’ at the start of the fourth make up ‘chintayati etat’, so the verb itself is broken across the boundary of the quarter. Besides that, ‘yamarad’ is the sandhi form of yamaraj. A word about the metre. Each quarter has nineteen syllables, in the arrangement of shardulavikridita, which is a long stride after the twelve-syllable quarter of the previous verse.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಫಿಸಿಯೋಥೆರಪಿ ಕೊಠಡಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಕೆಲಸ ಹೊರಗಿನಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಸಣ್ಣದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕೈಯಿಂದ ಕಾಲನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಬಗ್ಗಿಸುವುದು, ಮೆಲ್ಲಗೆ ಒತ್ತುವುದು, ಇಂದು ಎಷ್ಟು ಹೆಜ್ಜೆ ನಡೆದರು ಎಂದು ಎಣಿಸುವುದು. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಚೇತರಿಕೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗುವುದು ಬಹುಪಾಲು ಕೈಯ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಮತ್ತು ದಿನದಿನದ ಮರುಕಳಿಕೆಯಿಂದ.

The work that goes on in a hospital physiotherapy room looks small from outside. A leg bent a little by hand, a slow press, a count of how many steps were walked today. Yet recovery moves forward there largely through the touch of a hand and through daily repetition.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಕೇಳುವುದೂ ಅಂತಹ ಒಂದು ಸೇವೆಯನ್ನೇ, ಪಾದವನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ನೀವುವ ಅವಕಾಶ. ನಮಗೆ ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರರಾದವರ ಎದುರು ಏನೂ ಮಾಡಲಾರದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದು ಕಷ್ಟ. ಮಾಡಬಹುದಾದ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಕೆಲಸ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕರೆ, ನಮ್ಮ ಕಾಳಜಿಗೆ ಒಂದು ದಾರಿ ಸಿಕ್ಕಂತಾಗುತ್ತದೆ.

What this verse asks for is a service of just that kind, the chance to knead the feet with one’s own hand. It is hard to stand before someone dear to us with nothing at all to do. When one small task comes to hand, our care finds a way out.