ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 94 ಅರ್ಥ: ಸಾ ರಸನಾ ತೇ

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಬಹುತೇಕ ಸರ್ವನಾಮಗಳಿಂದಲೇ ಕಟ್ಟಿದ್ದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಓದಬೇಕು. ಮೊದಲ ಎರಡು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ನಿರ್ದೇಶಕ ರೂಪಗಳಿವೆ, ಸಾ, ತೇ, ತೌ, ಸಃ. ಮೂರನೆಯ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಅವೇ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಸಂಬಂಧವಾಚಕಗಳು ಬರುತ್ತವೆ, ಯಾ, ಯೇ, ಯೌ, ಯಃ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಪಾದದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು, ವದತಿ, ಈಕ್ಷೇತೇ, ಅರ್ಚತಃ, ಸ್ಮರತಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಥ ಹೀಗೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ, ಯಾ ವದತಿ ಸಾ ರಸನಾ, ಯೇ ಈಕ್ಷೇತೇ ತೇ ನಯನೇ, ಯೌ ಅರ್ಚತಃ ತೌ ಏವ ಕರೌ, ಯಃ ಸ್ಮರತಿ ಸ ಏವ ಕೃತಕೃತ್ಯಃ.

The verse is built almost wholly of pronouns, and so has to be read by pairing them. The first two quarters give four demonstratives: sa, te, tau, sah. The third quarter gives four relatives in the same order: ya, ye, yau, yah. The fourth gives four verbs: vadati, ikshete, arcatah, smarati. The sense therefore joins up like this. Which speaks, that is the tongue. Which two look, those are the eyes. Which two worship, those two alone are hands. Who remembers, he alone has done what was to be done.

ಈ ಜೋಡಣೆಯಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಎಡೆಯಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ವಚನ ಮತ್ತು ಲಿಂಗವೇ ಯಾವುದು ಯಾವುದರ ಜೊತೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿಬಿಡುತ್ತವೆ. ವದತಿ ಮತ್ತು ಸ್ಮರತಿ ಏಕವಚನ, ಈಕ್ಷೇತೇ ಮತ್ತು ಅರ್ಚತಃ ದ್ವಿವಚನ. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದೇ ಇರುವ ನಾಲಿಗೆಗೆ ಮತ್ತು ಒಬ್ಬನೇ ಇರುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಏಕವಚನದ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು, ಎರಡೆರಡು ಇರುವ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಕೈಗಳಿಗೆ ದ್ವಿವಚನದವು. ಲಿಂಗವೂ ಹಾಗೆಯೇ, ಯಾ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ರಸನಾ ಜೊತೆಗೆ, ಯೇ ನಪುಂಸಕ ನಯನೇ ಜೊತೆಗೆ, ಯೌ ಪುಲ್ಲಿಂಗ ಕರೌ ಜೊತೆಗೆ, ಯಃ ಮನುಷ್ಯನ ಜೊತೆಗೆ. ಸಂಸ್ಕೃತದ ದ್ವಿವಚನ ಇಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಇಳಿಸುವಾಗ ತೋರಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ.

There is no room for confusion in the pairing, because number and gender themselves show what goes with what. Vadati and smarati are singular, ikshete and arcatah dual. So the single tongue and the single man take singular verbs, and the paired eyes and hands take dual ones. Gender does the same work: ya with the feminine rasana, ye with the neuter nayane, yau with the masculine karau, yah with the man. How much the Sanskrit dual does here is hard to carry over into another language.

ಅರ್ಥದ ಕಡೆಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಶ್ಲೋಕ ನಾಲ್ಕು ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತದೆ, ಮಾತು, ನೋಟ, ಕೈಯ ಕೆಲಸ ಮತ್ತು ನೆನಪು. ಮೊದಲ ಮೂರು ಹೊರಗೆ ಕಾಣುವವು, ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಒಳಗಿನದು, ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೇ ‘ಕೃತಕೃತ್ಯಃ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಸೇರಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಚಸಾ, ಮನಸಾ, ಶಿರಸಾ ಎಂದು ಅಂಗಗಳ ಇಂಥದೇ ಎಣಿಕೆ ಬಂದಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ತಾನು ಯಾವುದರಿಂದ ಏನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಲ್ಲುವ ಮಾತಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ.

Read for its sense, the verse counts four acts: speech, sight, the work of the hands, and remembrance. The first three are outward and the fourth inward, and it is to the fourth that ‘kritakrityah’ is attached. Verse ninety made a similar count of the limbs, with vachasa, manasa and shirasa. What was said there of himself, of what he does with each, is here put as a statement that holds for anyone.

‘ಭರ್ಗ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಮಾತು. ಅದಕ್ಕೆ ತೇಜಸ್ಸು, ಬೆಳಕು ಎಂಬ ಅರ್ಥ, ಮತ್ತು ಶಿವನ ಹಳೆಯ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಅದೊಂದು. ಗಾಯತ್ರೀ ಮಂತ್ರದ ‘ಭರ್ಗೋ ದೇವಸ್ಯ ಧೀಮಹಿ’ ಎಂಬಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ಮಾತು ಬರುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅದು ದೇವನ ತೇಜಸ್ಸು. ಒಂದೇ ಅಕ್ಷರದ ಹೆಸರಿನಂತೆ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಈ ಸರ್ವನಾಮಗಳ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಅದು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದೆ, ಹೆಸರೊಂದೇ, ಸುತ್ತಲೆಲ್ಲ ಸರ್ವನಾಮ.

A word on the name ‘Bharga’. It means radiance or light, and is one of the old names of Shiva. The same word stands in the Gayatri mantra, in ‘bhargo devasya dhimahi’, where it is the splendour of the god. Being short, it sits easily in this line of pronouns: one name, and everything around it a pronoun.

ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬಗ್ಗೆ. ಇದೂ ಮಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುವ ಅಳತೆ. ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟು, ಹನ್ನೆರಡು, ಆರು, ಹನ್ನೆರಡು ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ, ಮಾತ್ರೆಗಳ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು, ಹದಿನೆಂಟು, ಹನ್ನೆರಡು, ಹದಿನೆಂಟು. ಪಾದದ ಕೊನೆಯ ಲಘುವನ್ನು ಗುರುವೆಂದು ಎಣಿಸುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಒಪ್ಪಿಗೆಯನ್ನು ಬಳಸಿ ಈ ಲೆಕ್ಕ ಸರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಅಳತೆಯನ್ನು ಆರ್ಯಾ ಜಾತಿಯ ಗೀತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಹಾಗೂ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕವೂ ಇದೇ ಆಕಾರದಲ್ಲಿವೆ.

As to the metre: this too is a measure counted by morae. The quarters have eight, twelve, six and twelve syllables, and by morae they come to twelve, eighteen, twelve and eighteen, the count working out when the common licence of treating a short final syllable as long is used. That measure is called giti, of the arya class, and the verse before this one and the one after it have the same shape.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ವಯಸ್ಸಾದ ದಂಪತಿಗಳ ಕೈಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ನಾಲ್ಕು ದಶಕಗಳ ಅವೇ ಸಣ್ಣ ಕೆಲಸಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ತರಕಾರಿ ಹೆಚ್ಚುವುದು, ಬಟ್ಟೆ ಮಡಿಚುವುದು, ರಸ್ತೆ ದಾಟುವಾಗ ಒಂದು ಕೈ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು. ಅವರ ನಡುವೆ ಏನಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಆ ಕೆಲಸಗಳೇ ಹೇಳುತ್ತವೆ.

Look at the hands of an old couple and you see the same small work of four decades: cutting vegetables, folding clothes, one hand taking the other while crossing a road. What is between the two is said by that work.

ಶ್ಲೋಕವೂ ಹೀಗೆ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತದೆ, ನಾಲಿಗೆ, ಕಣ್ಣು, ಕೈ, ಮನಸ್ಸು. ಹೆಚ್ಚು ಕೈಗಳನ್ನೋ ಚೂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನೋ ಅದು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗ ಇರುವವು ಯಾವ ಕಡೆ ತಿರುಗಿವೆ ಎಂಬುದೇ ಅದರ ಪ್ರಶ್ನೆ.

The verse counts our parts in the same way: tongue, eyes, hands, mind. It does not ask for more hands or sharper eyes. Its question is which way the ones we already have are turned.