ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 73 ಅರ್ಥ: ಭೂದಾರತಾಮುದವಹದ್ಯದಪೇಕ್ಷಯಾ

ಶ್ಲೋಕದ ಹಿಂದೆ ವರಾಹಾವತಾರದ ಕಥೆ ಇದೆ. ಭೂಮಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ವಿಷ್ಣು ಹಂದಿಯ ರೂಪ ತಾಳಿದನೆಂದು ಪುರಾಣ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಭೂದಾರ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಎರಡು ಕಡೆಗೆ ದುಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಭೂ ಮತ್ತು ದೃ ಎಂಬ ಧಾತು ಸೇರಿ ನೆಲವನ್ನು ಬಗೆಯುವುದು ಅಂದರೆ ಹಂದಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಒಂದು. ದಾರ ಎಂದರೆ ಪತ್ನಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಭೂದೇವಿಯನ್ನು ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಉಳ್ಳವನು ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಇನ್ನೊಂದು. ಆ ಎರಡನೆಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರೀಭೂದಾರ’ ಎಂದರೆ ಶ್ರೀ ಮತ್ತು ಭೂ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಪತ್ನಿಯರಾಗಿ ಉಳ್ಳ ವಿಷ್ಣು.

Behind the verse stands the story of the boar avatar. The Purana tells that Vishnu took the form of a boar in order to lift up the earth. Shankaracharya makes the word ‘bhudara’ work in two directions. One sense joins bhu with the root dri, tearing the earth, which is a boar. Dara means a wife, so the other sense is he who has Bhudevi for his wife, and in that second sense ‘shribhudara’ is Vishnu, who has both Shri and the Earth for his wives.

ನೆಲದ ಮಾತು ಶ್ಲೋಕದ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಭೂಮಿಯಿಂದ ಕೇದಾರಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಕೇದಾರ ಎಂದರೆ ಸುತ್ತ ದಿಂಡು ಕಟ್ಟಿ ನೀರು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಬೆಳೆ ಮಾಡುವ ಗದ್ದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ಲೋಕ ಮನಸ್ಸಿನ ನೆಲದ ಆಸೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ನೆಲವನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಗದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಬೆಳೆ ಮುಕ್ತಿ, ಅದನ್ನು ಮಹೌಷಧಿ ಅಂದರೆ ದೊಡ್ಡ ಗಿಡಮೂಲಿಕೆ ಎಂದು ಕರೆದಿದೆ. ಕೇದಾರ ಎಂಬುದು ಶಿವನ ಒಂದು ಕ್ಷೇತ್ರದ ಹೆಸರೂ ಹೌದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸೂಚನೆಯನ್ನೂ ಹಲವರು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.

The talk of land runs on to the end of the verse, moving from bhu to kedara. A kedara is a field bunded round so that water stands in it and a crop can be raised. So the verse does not dismiss the mind’s wish for land. It changes the land. The crop grown in that field is liberation, and it is called a mahaushadhi, a great herb. Kedara is also the name of one of Shiva’s shrines, and many see that suggestion here as well.

ಇದೊಂದು ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಿಂದೆಯಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು. ಅದ್ವೈತದ ಅಂತಿಮ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಒಂದೇ ಸತ್ಯದ ರೂಪಗಳು, ಮತ್ತು ವರಾಹರೂಪವನ್ನು ಪರಂಪರೆ ಗೌರವದಿಂದಲೇ ನೆನೆಯುತ್ತದೆ. ಶ್ಲೋಕ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು ಬೇರೆ ಕೆಲಸ. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಗೊತ್ತಿರುವ ಒಂದು ಕಥೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು, ನೆಲದ ಮೇಲಿನ ಆಸೆ ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವರನ್ನೂ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬೇರೊಂದು ನೆಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

It should be said that this is no disparagement of Vishnu. In the final view of Advaita all deities are forms of the one reality, and tradition remembers the boar form with respect. The verse is doing something else. It takes up a story everyone knows, shows how the longing for land draws even the greatest, and then points the mind towards a different piece of ground.

‘ಯದಪೇಕ್ಷಯಾ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿ ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾರೆ. ಯತ್ ಎಂಬುದು ನಪುಂಸಕ ಲಿಂಗ, ಮತ್ತು ಶ್ಲೋಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿರುವ ‘ಭಜನಂ’ ಕೂಡ ನಪುಂಸಕ ಲಿಂಗ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಭಜನೆಯ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ವಿಷ್ಣುವೇ ಹಂದಿಯ ರೂಪ ತಾಳಿದನೋ ಎಂದು ಸೇರಿಸಿ, ‘ಕಿಮತಃ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಕ್ಷಿ ಇನ್ನೇನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಒಂದು ದಾರಿ. ಯತ್ ಎಂಬುದು ನೆಲವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹಿಡಿದು, ಆ ನೆಲದಿಂದ ಮುಂದೇನು ಎಂದು ಕೇಳುವುದು ಇನ್ನೊಂದು ದಾರಿ. ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳು ಕೊನೆಗೆ ಅದೇ ಒಂದು ಆಜ್ಞೆಗೆ ಬಂದು ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ, ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪಾದಗಳ ಭಜನೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೋ.

‘Yadapekshaya’ is read in two ways. ‘Yat’ is neuter, and ‘bhajanam’ at the end of the verse is neuter too. One way is therefore to join them, out of longing for which worship Vishnu himself took the boar’s form, and to take ‘kimatah’ as asking what greater proof than this there could be. The other way takes ‘yat’ as pointing to the earth, and asks what then comes of such ground. Both readings end at the same single command: obtain the worship of the feet of the Supreme Lord.

ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಎರಡು ಸಣ್ಣ ಮಾತುಗಳು. ಹಳೆಯ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹೌಷಧಿ ಎಂಬುದು ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ನಿಲ್ಲಿಸದ ತೊಂದರೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಗಿಡಮೂಲಿಕೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಆ ಮಾತು ಮುಕ್ತಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಹೆಸರು, ಔಷಧದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತಲ್ಲ. ಅದಲ್ಲದೆ ‘ಸುಮತೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು. ಶಿವನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಕರೆದು ಮಾತನಾಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ಛಂದಸ್ಸು ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಂತೆಯೇ, ಪಾದಕ್ಕೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಅಕ್ಷರಗಳ ವಸಂತತಿಲಕ.

Two small points at the end. In the older poetry mahaushadhi carries the sense of a herb that stops what nothing else will stop. Here the word is a name given to liberation, and it is not a statement about medicine. The vocative ‘sumate’, besides, deserves notice: it is not Shiva who is addressed but the poet’s own intelligence. The metre is the same as in the two previous verses, vasantatilaka of fourteen syllables to a quarter.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಭತ್ತದ ಸಸಿಮಡಿ ಹೊಲದ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಮೂಲೆ. ಇಡೀ ಗದ್ದೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಸಸಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ನೀರು, ಮಣ್ಣು, ಕಾವಲು ಎಲ್ಲವೂ ಮೊದಲಿಗೆ ಆ ಮೂಲೆಗೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

A paddy seedbed is one small corner of the field. The seedlings for the whole field come up just there, and water, soil and watching all go first to that corner.

ನಮ್ಮ ದಿನದಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಮಾಡುವ ಬದಲು ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಮೂಲೆಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಕಾಯುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಫಲ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಎಷ್ಟು ನೆಲ ಇದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ ಯಾವ ನೆಲ ಎಂಬುದು ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

In our own day too, tending one small corner properly yields more than doing everything on a large scale at once. Which piece of ground it is matters more than how much of it there is.