ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 61 ಅರ್ಥ: ಅಂಕೋಲಂ ನಿಜಬೀಜಸಂತತಿ

ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀಯ ನೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುವುದು ಈ ಶ್ಲೋಕ. ಭಕ್ತಿ ಎಂದರೆ ಏನು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಇದೊಂದನ್ನೇ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಬಿಡಿಸಿ ಹೇಳುವ ವಾಡಿಕೆ ಇದೆ. ಹಿಂದಿನ ಹಲವು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಕ್ಕಿಗೆ, ಹಂಸಕ್ಕೆ, ಬಳ್ಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ಶಿವನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲು ಎಂದು ಕೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದವು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲ ಎರಡು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಐದು ಹೋಲಿಕೆಗಳು, ಕೊನೆಯ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಅನ್ವಯ, ಮತ್ತು ಇಡೀ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯ.

Of the hundred verses of the Shivananda Lahari this is the one most often quoted. When the question is asked what devotion means, it is usual to take up this verse alone and unpack it. Several earlier verses had compared the mind to a bird, a swan or a creeper and asked it to settle at Shiva’s feet. Here the poet stops describing and gives a definition. Five comparisons fill the first two quarters, their application the last two, and the whole verse is a single sentence.

ಅಂಕೋಲ ಒಂದು ನಿಜವಾದ ಮರ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಅಂಕೋಲೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಎಣ್ಣೆಯುಳ್ಳ ಬೀಜಗಳ ಸಣ್ಣ ಮರ, ನಮ್ಮ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಬೀಜಗಳು ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದರೂ ಮತ್ತೆ ತಮ್ಮದೇ ಮರದ ಬುಡಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಳೆಯದು, ಮತ್ತು ಕವಿ ಅದನ್ನೇ ಮೊದಲ ಹೋಲಿಕೆಯಾಗಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಕಾವ್ಯ ಪರಂಪರೆಯ ನಂಬಿಕೆ, ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಇದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು. ಪಾರಂಪರಿಕ ವೈದ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಮರದ ಬೇರಿನ ತೊಗಟೆಯ ಬಳಕೆಯ ಉಲ್ಲೇಖಗಳಿವೆ, ಅದು ಈ ಪುಟದ ವಿಷಯವಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಔಷಧದ ಸಲಹೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಚಿತ್ರದ ಶಕ್ತಿ ಬೇರೆಡೆ ಇದೆ. ಉಳಿದ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಸೇರುವುದು ಬೇರೊಂದನ್ನು, ಈ ಮೊದಲ ಹೋಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಸೇರುವುದು ತನ್ನದೇ ಮೂಲವನ್ನು.

The ankola is a real tree, known in Kannada as ankole and botanically as Alangium salviifolium, a small tree with oily seeds found in our forests. The saying that its fallen seeds return to the trunk of their own tree is old in Sanskrit poetry, and the poet has taken it up as his first comparison. It is as well to say plainly that this is the lore of the poets and that botany does not bear it out. Traditional medicine has references to the use of the root bark of this tree, which is not the subject of this page, and nothing here is advice about any remedy. The strength of the image lies elsewhere. In the other four the one who moves reaches something other than itself, and in this first one alone it reaches its own origin.

ಎರಡನೆಯದು ಸೂಜಿ ಮತ್ತು ಸೂಜಿಗಲ್ಲು. ಅಯಸ್ಕಾಂತ ಎಂಬ ಹೆಸರೇ ಕಬ್ಬಿಣಕ್ಕೆ ಪ್ರಿಯವಾದದ್ದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸೆಳೆತ ಒಂದೇ ಕಡೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲ. ಮೂರನೆಯದು ಸಾಧ್ವಿ ಮತ್ತು ಅವಳ ಒಡೆಯ. ಇದು ಕವಿಯ ಕಾಲದ ಸಮಾಜದ ಚಿತ್ರ, ಮತ್ತು ಹೋಲಿಕೆಯ ತಿರುಳು ಪ್ರೀತಿಯ ದಿಕ್ಕು ಬದಲಾಗದಿರುವುದು. ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಬಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಅದು ಏರುವ ಮರ. ಐದನೆಯದು ನದಿ ಮತ್ತು ಕಡಲು. ಪಟ್ಟಿ ಸಣ್ಣದರಿಂದ ದೊಡ್ಡದಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತದೆ. ಬೀಜ ಸಾಗುವುದು ಕೆಲವು ಮೊಳ, ಸೂಜಿ ಒಂದು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ನಿಷ್ಠೆ ಇಡೀ ಬಾಳಿನದು, ಬಳ್ಳಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಸಾಗುತ್ತದೆ, ನದಿ ನೂರಾರು ಮೈಲಿ ಹರಿದು ಕಡಲನ್ನು ಸೇರಿ ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೊನೆಯ ಹೋಲಿಕೆ ಭಕ್ತಿಯ ಕೊನೆಯ ಮೆಟ್ಟಿಲನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅದಲ್ಲದೆ ಮೊದಲ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಸೇರುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳಿ ಸೇರುವವನ್ನು ನಂತರ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ, ಕೊನೆಯ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಆ ಕ್ರಮ ತಿರುಗಿದೆ.

The second is the needle and the lodestone. The very name ayaskanta says ‘the beloved of iron’, so the pull is not from one side only. The third is the faithful wife and her lord. This is a picture of the poet’s own society, and the point of the comparison is that the direction of love does not change. The fourth is the creeper and the tree it climbs. The fifth is the river and the sea. The list rises from the small to the large. The seed travels a few hand’s breadths, the needle clings in an instant, fidelity lasts a whole life, the creeper goes on as it grows, and the river runs hundreds of miles to the sea and there loses even its name. So the last comparison points to the last stage of devotion as well. Besides, in the first two the goal is named first and the one who moves afterwards, and in the last three that order is reversed.

ಲಕ್ಷಣದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಕವಿ ಭಕ್ತಿ ಎಂದರೆ ಪ್ರೀತಿ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಚೇತೋವೃತ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವೃತ್ತಿ ಎಂದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏಳುವ ಒಂದು ಚಲನೆ, ಒಂದು ಅಲೆ. ಯೋಗದ ಪರಿಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿ ಎಂಬ ಮಾತೂ ಇದೇ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಆ ಅಲೆ ಪಾದಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದರೆ ಸಾಲದು, ಸೇರಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸದಾ ನಿಲ್ಲಬೇಕು ಎಂಬುದು ಶ್ಲೋಕದ ಒತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದು ಸಲದ ಕಣ್ಣೀರೂ ಒಂದು ಹೊತ್ತಿನ ಸಂಭ್ರಮವೂ ಈ ಲಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಸಾಲುವುದಿಲ್ಲ. ಭಕ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ನಾರದ ಭಕ್ತಿ ಸೂತ್ರ, ಶಾಂಡಿಲ್ಯ ಭಕ್ತಿ ಸೂತ್ರ ಮುಂತಾದ ಗ್ರಂಥಗಳೂ ಇವೆ, ಅವು ಪ್ರೀತಿಯ ಕಡೆಯಿಂದ ಹೇಳುತ್ತವೆ, ಈ ಶ್ಲೋಕ ಮನಸ್ಸಿನ ನೆಲೆಯ ಕಡೆಯಿಂದ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ಕಡೆ ನಿಂತ ವೃತ್ತಿ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ದಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಅದ್ವೈತದ ನಿಲುವಿನ ಜೊತೆಗೆ ಇದು ಸರಾಗವಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ.

The words of the definition should be noticed slowly. The poet does not say that devotion is love, he says it is a chetovritti. A vritti is a movement that rises in the mind, a wave. In the language of Yoga the word chittavritti carries the same sense. The weight of the verse is that it is not enough for the wave to touch the feet: it must reach them and stay there always. So one occasion of tears and one hour of excitement do not satisfy this definition. There are works that give a definition of devotion, the Narada Bhakti Sutra and the Shandilya Bhakti Sutra among them, and they speak from the side of love, while this verse speaks from the side of where the mind comes to rest. That sits easily with the Advaita position that a mode of mind held to one place becomes the road to knowledge.

ವ್ಯಾಕರಣದ ಎರಡು ಸಣ್ಣ ಸಂಗತಿಗಳು ಗಮನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಐದು ಕರ್ತೃಗಳಿದ್ದರೂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಏಕವಚನದಲ್ಲೇ ಇದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರತಿ ಜೋಡಿಗೂ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಅದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಹ ಎಂಬ ಮಾತು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲೇ ಕಾಣುವ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಮಾತಿಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿ ಕವಿ ಸ್ವರ್ಗದ ಕಡೆಗೆ ಕೈ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯ ಸಾ ಎಂಬ ಪದ ಚೇತೋವೃತ್ತಿಯನ್ನೇ ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ಎಂಬ ಪದವೂ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ, ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಎರಡು ಒಂದೇ ಎಂಬ ಸಮೀಕರಣ ಶಬ್ದದ ಮಟ್ಟದಲ್ಲೂ ನಯವಾಗಿ ಕೂಡಿಬಂದಿದೆ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ, ಪಾದಕ್ಕೆ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಅಕ್ಷರ, ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಅಕ್ಷರದ ನಂತರ ಯತಿ.

Two small points of grammar are worth noticing. Although there are five subjects, the verb prapnoti stays in the singular, because the same action applies to each pair separately. The word iha indicates that the examples are ones seen in this world, so the poet does not point to heaven to support what he says. The final sa picks up chetovritti, and bhakti too is a feminine noun, so the equation of the two is smooth at the level of the words themselves. The metre is shardulavikridita, nineteen syllables to a quarter with a pause after the twelfth.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಕಣಜದ ಮುಂದೆ ಧಾನ್ಯದ ಚೀಲ ತೂಗುವಾಗ ತಕ್ಕಡಿಯ ಮುಳ್ಳು ಒಮ್ಮೆ ಈ ಕಡೆ ಒಮ್ಮೆ ಆ ಕಡೆ ಆಡುತ್ತದೆ. ಅದು ಆಡುತ್ತಿರುವಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ತೂಕ ಎಷ್ಟು ಎಂದು ಯಾರಿಗೂ ಗೊತ್ತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ನಿಂತ ಮೇಲೆಯೇ ಸಂಖ್ಯೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

In front of a granary, when a sack of grain is weighed, the pointer of the balance swings this way and that. As long as it is swinging nobody can tell the weight. Only after it comes to rest does the figure show.

ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸೂ ದಿನವಿಡೀ ಹೀಗೆ ಆಡುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಎಷ್ಟು ಕಡೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ ಕೊನೆಗೆ ಎಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ನಮ್ಮ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಹೇಳುತ್ತದೆ.

Our minds swing in the same way all day. Where they finally come to rest tells more about us than how many places they went.