ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 75 ಅರ್ಥ: ಕಲ್ಯಾಣಿನಂ ಸರಸಚಿತ್ರಗತಿಂ

ಇಡೀ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದು ಕುದುರೆಯನ್ನು ಸವಾರನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುವ ಮಾತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪ್ರತಿ ವಿಶೇಷಣವೂ ಕುದುರೆಯ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುವ ಮಾತು. ಕಲ್ಯಾಣಿನ್ ಎಂದರೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಜಾತಿಯ, ಸರಸಚಿತ್ರಗತಿ ಎಂದರೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಸೊಗಸಾದ ನಡಿಗೆಯುಳ್ಳ, ಸವೇಗ ಎಂದರೆ ವೇಗವುಳ್ಳ, ಸರ್ವೇಂಗಿತಜ್ಞ ಎಂದರೆ ಸವಾರನ ಸಣ್ಣ ಸೂಚನೆಯನ್ನೂ ಅರಿಯುವ, ಅನಘ ಎಂದರೆ ಕುಂದಿಲ್ಲದ, ಧ್ರುವಲಕ್ಷಣಾಢ್ಯ ಎಂದರೆ ಪರೀಕ್ಷಿಸುವವರು ನೋಡುವ ಸ್ಥಿರ ಗುರುತುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ. ಭಕ್ತ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನೇ ಕುದುರೆಯಂತೆ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಇದನ್ನು ನೀನು ಏರು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

The whole verse is an offer of a horse to a rider, and every epithet in it is a word from the horse trade. Kalyanin is of good breed, sarasachitragati is one with several pleasing gaits, savega is swift, sarvengitajna answers the least hint of its rider, anagha is free of defect, and dhruvalakshanadhya is furnished with the settled marks that judges of horses look for. The devotee stands his own mind before Shiva like a horse and asks him to mount it.

‘ವೃಷಭಾಧಿರೂಢ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಶ್ಲೋಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಬರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಆ ಜಾಗವೇ ತಮಾಷೆ. ಶಿವನಿಗೆ ಆಗಲೇ ಒಂದು ವಾಹನವಿದೆ, ಅದು ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಎತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕೇಳಿಕೆಯ ಒಳ ಅರ್ಥ, ಒಮ್ಮೆ ಎತ್ತನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಈ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಏರು ಎಂಬುದು. ಅದಲ್ಲದೆ ‘ನೇತಃ’ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ನೇತೃ ಎಂದರೆ ನಾಯಕ, ಮತ್ತು ವಾಹನವನ್ನು ನಡೆಸುವವನೂ ಹೌದು. ಕುದುರೆಯ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಆ ಸಂಬೋಧನೆ ಸವಾರನನ್ನೇ ಕರೆಯುತ್ತದೆ.

The vocative ‘vrishabhadhirudha’ comes only at the end of the verse, and its placing is the wit of it. Shiva already has a mount, and it is a slow-walking bull. So the inner sense of the request is, leave the bull for once and mount this horse. ‘Netah’ deserves notice too. Netri is a leader and also one who drives a vehicle, and within the horse picture the vocative is calling to the rider.

ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕುದುರೆಯೆಂದು ಕಾಣುವುದು ಹೊಸದಲ್ಲ. ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನ ಮೂರನೆಯ ವಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ದೇಹ ರಥ, ಬುದ್ಧಿ ಸಾರಥಿ, ಮನಸ್ಸು ಕಡಿವಾಣ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕುದುರೆಗಳು. ಈ ಶ್ಲೋಕ ಆ ಜೋಡಣೆಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸೇ ಕುದುರೆ, ಮತ್ತು ಕಡಿವಾಣ ಹಿಡಿಯಬೇಕಾದವನು ನಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲ, ಶಿವ. ಈ ಸ್ತೋತ್ರದ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮಂಗ, ಅಲೆದಾಡುವ ಜೀವಿ ಮುಂತಾದ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅದನ್ನು ಬಯ್ಯದೆ ಹೊಗಳಲಾಗಿದೆ.

Seeing the mind as a horse is not new. In the third section of the Katha Upanishad the body is the chariot, the intellect the charioteer, the mind the reins and the senses the horses. This verse alters that arrangement a little. Here the mind itself is the horse, and the one asked to hold the reins is not our intellect but Shiva. In the earlier verses of this hymn the mind appeared as a monkey and as a wandering creature. Here, for once, it is praised rather than scolded.

‘ಸರ್ವೇಂಗಿತಜ್ಞ’ ಎಂಬುದು ಈ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೊಗಸಾದ ಮಾತು. ಒಳ್ಳೆಯ ಕುದುರೆಗೆ ಚಾಟಿ ಬೇಕಿಲ್ಲ, ಕೈಯ ಸಣ್ಣ ಚಲನೆಗೇ ಅದು ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಒಡೆಯನ ಇಚ್ಛೆಯ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಅರಿಯುವ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಬೇಕಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ‘ಅನಘ’ ಅಂದರೆ ದೋಷವಿಲ್ಲದ ಎಂಬುದನ್ನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದು ದೊಡ್ಡ ಮಾತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವು ಈಗ ಇರುವ ಗುಣಗಳಲ್ಲ, ಶಿವ ಏರಿದ ಮೇಲೆ ಮನಸ್ಸು ತಳೆಯುವ ಗುಣಗಳು ಎಂದು ಹಲವರು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾರೆ.

‘Sarvengitajna’ is the finest word in the list. A good horse needs no whip and turns at the smallest movement of the hand, and in the same way a mind that knows the hint of its master’s wish needs no command. To call one’s own mind ‘anagha’, without blemish, is a large claim, though. Many therefore read these as qualities the mind will take on once Shiva has mounted it, rather than ones it already has.

ಕೊನೆಯ ಕ್ರಿಯಾಪದ ‘ಚರ’, ಅಂದರೆ ಸಂಚರಿಸು, ಓಡಾಡು. ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ನಿಲ್ಲಿಸು ಎಂದು ಶ್ಲೋಕ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಏರಿ ಓಡಾಡು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದೇ ಗುರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುವವರಿಗೆ ಇದೊಂದು ಬೇರೆ ಬಗೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಮನಸ್ಸು ಓಡಲಿ, ಆದರೆ ಅದರ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತವನು ಬೇರೆಯಾಗಿರಲಿ. ಛಂದಸ್ಸು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಂತೆ ಚಿಕ್ಕದಲ್ಲ. ಪಾದಕ್ಕೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ, ಜೋಡಣೆ ವಸಂತತಿಲಕದ್ದು.

The last verb is ‘chara’, move, ride about. The verse does not ask that the horse be tethered but that it be mounted and ridden. For those who take the stilling of the mind to be the whole aim, this is a prayer of another kind: let the mind run, but let the one seated on it be someone else. The metre is not the short one of the previous verse. There are fourteen syllables to a quarter, in the arrangement of vasantatilaka.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಟ್ಯಾಂಕರ್ ಬೀದಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಎಲ್ಲರೂ ಕೊಡ ಬಕೆಟ್ ಹಿಡಿದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಮೇಲೆ ನಿಂತವನು ಇಡೀ ತೊಟ್ಟಿಯನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮಣಿಕಟ್ಟಿನ ಸಣ್ಣ ತಿರುವಿನಿಂದ ಕೊಳವೆಯ ತುದಿಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಕೊಡಕ್ಕೆ ಸರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹರಿವು ಅದನ್ನೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆ.

When a water tanker comes down the street in summer, everyone stands with pots and buckets. The man up on it does not tilt the whole tank. With a small turn of the wrist he moves the mouth of the hose to the next pot, and the flow follows it.

ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಬಲದಿಂದ ತಿರುಗಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ. ಅದು ಯಾವ ಸೂಚನೆಗೆ ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದರೆ, ಸಣ್ಣ ತಿರುವೇ ಸಾಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹರಿವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ದಿಕ್ಕು ಮಾತ್ರ ನಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿ.

Our own mind too is hard to turn by force. Once we know which hint it answers, a small turn is enough. The flow need not be stopped. Only the direction is in our hands.