ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 29 ಅರ್ಥ: ತ್ವತ್ಪಾದಾಂಬುಜಮರ್ಚಯಾಮಿ

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಗಳಿಲ್ಲ, ಶ್ಲೇಷಗಳಿಲ್ಲ. ಸಾಲು ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸರಳವಾದ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ಮಾತ್ರ ಬರುತ್ತವೆ, ಪೂಜಿಸುತ್ತೇನೆ, ಚಿಂತಿಸುತ್ತೇನೆ, ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ, ಬೇಡುತ್ತೇನೆ. ಇವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ದೇಹದ ಕೆಲಸ, ಮನಸ್ಸಿನ ಕೆಲಸ, ಬಗೆಯ ಒಪ್ಪಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಮಾತಿನ ಕೆಲಸ. ಕಾಯ, ವಾಚ, ಮನಸ್ಸು ಎಂಬ ಮೂರು ಸಾಧನಗಳನ್ನೂ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದೇ ಉಸಿರಿನಲ್ಲಿ ಶಿವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲಂಕಾರದ ದಟ್ಟಣೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ನಡುವೆ ಬರುವ ಈ ನೇರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಒಂದು ಬಿಡುವಿನಂತೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ.

This verse has no images and no puns. Line after line brings only plain verbs: I worship, I think, I go for refuge, I ask. These are, in order, the work of the body, the work of the mind, the surrender of the will and the work of speech. In one breath the verse hands over to Shiva all three instruments, body, speech and mind. Coming between verses thick with ornament, this direct prayer sounds like a pause for breath.

ಬೇಡುವುದೇನು ಎಂಬುದು ಮುಖ್ಯ. ವಸ್ತುವಲ್ಲ, ಒಂದು ನೋಟ. ‘ವೀಕ್ಷಾಂ ಚಾಕ್ಷುಷೀಂ ಸಕರುಣಾಂ’ ಎಂದರೆ ಕರುಣೆ ತುಂಬಿದ, ಕಣ್ಣಿನಿಂದಲೇ ಬೀಳುವ ನೋಟ. ದೇವರ ಕಟಾಕ್ಷ ಅಥವಾ ಕರುಣಾದೃಷ್ಟಿ ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಭಕ್ತಿ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ, ಮತ್ತು ಮೂರು ಕಣ್ಣುಗಳ ಶಿವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ತೂಕ ಬರುತ್ತದೆ. ‘ದಿವ್ಯೈಶ್ಚಿರಂ ಪ್ರಾರ್ಥಿತಾಂ’ ಎಂದರೆ ದೇವತೆಗಳೇ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಈ ನೋಟಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅರ್ಥ. ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಕಾಯುವಿಕೆ ಉಳಿದಿರುವಾಗ, ತನಗೆ ಅದು ಸಿಗಬೇಕೆಂಬ ಕೇಳಿಕೆ ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದು ಎಂಬುದನ್ನು ಭಕ್ತ ಬಲ್ಲ.

What is asked for matters. Not an object, but a look. ‘Vikshaam chakshushim sakarunaam’ means a glance full of compassion, falling from his very eyes. The idea of the deity’s sidelong look of grace runs through devotional literature, and in the case of three-eyed Shiva it carries added weight. ‘Divyaishchiram prarthitam’ means that the gods themselves have long been waiting for this glance. Since even the gods are still waiting, the devotee knows how large a thing he is asking for.

ಎರಡು ಚಿಕ್ಕ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಪರಮಂ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಪರಮನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಎಂದು ಶಿವನಿಗೆ ಜೋಡಿಸಬಹುದು, ಇಲ್ಲವೇ ಬಹಳವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಜೋಡಿಸಬಹುದು. ‘ದಿವ್ಯೈಃ’ ಎಂಬುದನ್ನು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಎಂದು ಹೆಚ್ಚಿನವರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ದಿವ್ಯರಾದ ಋಷಿಗಳಿಂದ ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸುವವರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಅದಲ್ಲದೆ ‘ಚಾಕ್ಷುಷೀ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಗುರುವಿನ ನೋಟದಿಂದಲೇ ಆಗುವ ದೀಕ್ಷೆಯ ಕಡೆಗೆ ಸೂಚನೆ ಎಂದು ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾರೆ.

Two small words are read in two ways. ‘Paramam’ may be attached to Shiva, you who are supreme, or to the verb, I think of you exceedingly. ‘Divyaih’ is most often read as by the gods, though some read it as by the divine sages. Besides this, some in the tradition take the word ‘chakshushi’ as pointing to initiation given by the teacher’s look alone.

ಕೊನೆಯ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಶಿವನನ್ನು ‘ಲೋಕಗುರು’ ಎಂದು ಕರೆದು, ಗುರುವಿನಿಂದ ಕೇಳಬೇಕಾದದ್ದನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ, ಉಪದೇಶವನ್ನು. ಆದರೆ ಶಿಷ್ಯ ತಾನಲ್ಲ, ‘ಮದೀಯಮನಸಃ’, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು. ಕಲಿಯಬೇಕಾದದ್ದು ಮನಸ್ಸು ಎಂಬ ಈ ತಿರುವು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದದ್ದು. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ನಿನಗಾಗಿಯೇ ಆಗಿರಲಿ’ ಎಂದು ಕೊಟ್ಟದ್ದನ್ನು, ಇಲ್ಲಿ ಪಾಠ ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಗುರುವಿನ ಮುಂದೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದಂತಿದೆ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ, ಪಾದಕ್ಕೆ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಅಕ್ಷರ.

In the last line Shiva is addressed as teacher of the worlds, and what is asked of a teacher is asked of him: instruction. But the pupil is not the devotee himself, it is ‘madiyamanasah’, my mind. This turn, that it is the mind which must learn, is a fine one. The mind given away in verse 27 with ‘let my mind be yours’ is here seated before the teacher to be taught its lesson. The metre is shardulavikridita, nineteen syllables to the quarter.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಊರು ಬಿಟ್ಟು ಬಂದು ಬಾಡಿಗೆ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರೇ ಇರುವವರಿಗೆ ದಿನದ ಕೊನೆಯ ಹೊತ್ತು ಭಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಬೇಕಾಗಿರುವುದು ಪರಿಹಾರವೂ ಸಲಹೆಯೂ ಅಲ್ಲ, ಯಾರೋ ಒಬ್ಬರು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಸಾಕು ಎನಿಸುತ್ತದೆ.

For someone who has left home and lives alone in a rented room, the last part of the day grows heavy. What is wanted then is neither a solution nor advice. It seems enough if someone looks at us kindly for a moment.

ನಾವು ಕೇಳುವುದೆಲ್ಲ ವಸ್ತುವಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಗಮನ, ಕರುಣೆ, ಒಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ನೋಟ, ಇವು ಕೂಡ ಬೇಡಿಕೆಗಳೇ. ಬೇರೆಯವರು ನಮ್ಮಿಂದ ಇಷ್ಟನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನೆದರೆ ನಮ್ಮ ಸಣ್ಣ ಮಾತಿಗೂ ದೊಡ್ಡ ಬೆಲೆ ಇರುವುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

Not everything we ask for takes the shape of an object. Attention, kindness, a good look from someone: these are requests too. Remembering that others may be asking as much from us, we see that even our small words carry weight.