ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 41 ಅರ್ಥ: ಪಾಪೋತ್ಪಾತವಿಮೋಚನಾಯ

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಎರಡು ಉದ್ದವಾದ ಸಮಾಸಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ. ಮೊದಲನೆಯದು ಏಳು ಕೆಲಸಗಳ ಪಟ್ಟಿ, ಸ್ತೋತ್ರ, ಧ್ಯಾನ, ನತಿ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣ, ಸಪರ್ಯಾ, ಆಲೋಕನ, ಆಕರ್ಣನ. ಎರಡನೆಯದು ಏಳು ಅಂಗಗಳ ಪಟ್ಟಿ, ಜಿಹ್ವಾ, ಚಿತ್ತ, ಶಿರ, ಅಂಘ್ರಿ, ಹಸ್ತ, ನಯನ, ಶ್ರೋತ್ರ. ಎರಡೂ ಪಟ್ಟಿಗಳು ಒಂದೇ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿವೆ. ನಾಲಿಗೆಗೆ ಸ್ತುತಿ, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಧ್ಯಾನ, ತಲೆಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಪಾದಗಳಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ಕೈಗಳಿಗೆ ಪೂಜೆ, ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ದರ್ಶನ, ಕಿವಿಗಳಿಗೆ ಶ್ರವಣ. ಸಂಸ್ಕೃತ ಅಲಂಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಜೋಡಣೆಗೆ ಯಥಾಸಂಖ್ಯ ಎಂಬ ಹೆಸರಿದೆ, ಅದನ್ನು ಕ್ರಮ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

The verse stands on two long compounds. The first is a list of seven acts: praise, meditation, bowing, circumambulation, worship, beholding, hearing. The second is a list of seven parts of the body: tongue, mind, head, feet, hands, eyes, ears. Both lists run in the same order, so that praise belongs to the tongue, meditation to the mind, bowing to the head, circumambulation to the feet, worship to the hands, beholding to the eyes and hearing to the ears. Sanskrit poetics has a name for this ordered matching, yathasankhya, also called krama.

ಶ್ಲೋಕದ ತಿರುವು ಇರುವುದು ‘ಅಹಂ ಪ್ರಾರ್ಥಿತೋ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ. ಬೇಡುತ್ತಿರುವವನು ಭಕ್ತನಲ್ಲ, ಅವನ ಅಂಗಗಳು. ಅವು ತಮ್ಮ ಕೆಲಸವನ್ನು ಈಗಾಗಲೇ ಆರಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ, ಒಡೆಯನ ಒಪ್ಪಿಗೆಗೆ ಕಾಯುತ್ತಿವೆ. ಭಕ್ತ ಮಾಡುವುದು ಆ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಶಿವನ ಮುಂದೆ ಇಡುವುದು ಮಾತ್ರ. ಅದಲ್ಲದೆ ಅವನು ಕೇಳುವುದು ಅನುಗ್ರಹವಲ್ಲ, ಆಜ್ಞೆ. ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೇವೆಯ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು ನೋಡುವ ಶೈವ ಧಾಟಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ಆಳಿಗೆ ಬೇಕಾಗಿರುವುದು ಬಹುಮಾನವಲ್ಲ, ಕೆಲಸದ ಆದೇಶ.

The turn of the verse lies in the words ‘aham prarthito’, I have been entreated. The one asking is not the devotee but his own limbs. They have already chosen their work and are waiting for their master’s consent, and all he does is carry their request to Shiva. Besides this, what he asks for is not grace but an order. The Shaiva habit of seeing devotion as service is plain here: what a servant wants is not a reward but the instruction to begin.

‘ಮುಹುಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಚಿಕ್ಕದಾದರೂ ಮುಖ್ಯವಾದದ್ದು. ಒಂದು ಸಲದ ಆಜ್ಞೆ ಸಾಲದು, ಮರೆಯುವ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಬೇಕು ಎಂಬ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಅದರಲ್ಲಿದೆ. ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಏಳು ಕೆಲಸಗಳು ಹೊರಗಿನ ಆಚರಣೆಗಳು, ಅವನ್ನು ಯಾರೇ ಆಗಲಿ ಮಾಡಬಹುದು. ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಶ್ರವಣ, ಕೀರ್ತನ ಮೊದಲಾದ ಒಂಬತ್ತು ಬಗೆಯ ಭಕ್ತಿಯ ಪಟ್ಟಿ ಇದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹಲವರು ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಪಟ್ಟಿ ಅದೇ ಅಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರ ಹತ್ತಿರವಿದೆ.

The little word ‘muhuh’, again and again, matters. It grants that one command will not do, and that a mind which forgets must be told repeatedly. The seven acts named here are outward observances, within anyone’s reach. Many readers recall in this connection the Bhagavata’s list of nine kinds of devotion, hearing, singing and the rest. The list here is not that one, though it stands close to it.

ಶಿವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುಂಜಯ ಎಂದು ಕರೆದಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹ. ಎರಡು ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಶ್ಲೋಕ ಮೊದಲಲ್ಲೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಪಾಪದಿಂದ ಬರುವ ಆಪತ್ತಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮತ್ತು ಬೆಳಗುವ ಐಶ್ವರ್ಯ. ಒಂದು ಕಳೆಯುವುದು, ಇನ್ನೊಂದು ಕೊಡುವುದು. ಮೃತ್ಯುಂಜಯ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಆಯುಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುವ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳ ಜೊತೆ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಆದರೆ ಶ್ಲೋಕ ಇಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಿರುವುದು ಯಾವ ಕಾಯಿಲೆಗೂ ಔಷಧವಲ್ಲ, ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಅಪ್ಪಣೆ.

Shiva is addressed here as Mrityunjaya, conqueror of death. The verse states its two aims at the very start: release from the calamity that follows wrongdoing, and a fair prosperity. One takes something away, the other gives. The name Mrityunjaya has long been tied in tradition to prayers said for long life. What this verse asks for, though, is no remedy for any illness, but permission to get to work.

ಕೊನೆಯ ‘ಮಾ ಮೇಽವಚಃ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು, ನನಗೆ ಅವಚಸ್ಸು ಅಂದರೆ ಮಾತಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿ ಬರದಿರಲಿ, ಸ್ತುತಿ ನಿಲ್ಲದಿರಲಿ. ಇನ್ನೊಂದು, ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಮಾತಿಲ್ಲದೆ ಇರಬೇಡ, ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯಬೇಡ. ‘ಮಾ’ ಎಂಬುದು ನಿಷೇಧದ ಮಾತು, ಅದರ ಜೊತೆಗಿನ ಕ್ರಿಯಾಪದವನ್ನು ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ನಾವೇ ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯೇ ಯಂತ್ರ, ಮಾತೇ ಕೊಡ, ಕವಿತೆಯೇ ಕಾಲುವೆ ಆಗಿ ಭಕ್ತಿಯ ಬೆಳೆಗೆ ನೀರು ಹರಿಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಶರೀರದ ಅಂಗಗಳು ಮುಂದೆ ಬಂದಿವೆ, ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಕೋಟೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ, ಪಾದಕ್ಕೆ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಅಕ್ಷರ, ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಅಕ್ಷರದ ನಂತರ ಯತಿ.

The closing words ‘ma me ‘vachah’ are read in two ways. One, let there be no speechlessness for me, let the praise not stop. Two, do not be silent towards me, do not withhold your command. ‘Ma’ is a word of prohibition, and the reader must supply the verb that goes with it. In the previous verse the intellect was the water lift, speech the pot and poetry the channel, and the crop of devotion was watered. Here the parts of the body come forward, and in the next verse the mind becomes a fort. The metre is shardulavikridita, nineteen syllables to the quarter, with a pause after the twelfth.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಅಂಗಡಿ ಮುಚ್ಚುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಕೈಗಳು ತಮ್ಮ ಕೆಲಸವನ್ನು ತಾವೇ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಬಾಗಿಲು ಎಳೆಯುವುದು, ಬೀಗ ಹಾಕುವುದು, ದೀಪ ಆರಿಸುವುದು, ಯಾರೂ ನೆನಪಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ದಿನವಿಡೀ ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸ ಅಂಗಗಳಿಗೆ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿ ಇಳಿದಿರುತ್ತದೆ.

At closing time the hands of a shopkeeper do their work by themselves. Pulling the door to, turning the lock, putting out the light: nobody needs to be reminded. What has been done all day has settled into the limbs as habit.

ನಾವು ಯಾವುದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮಾಡುತ್ತೇವೆಯೋ ಅದನ್ನೇ ನಮ್ಮ ಕೈ, ಕಣ್ಣು, ಕಿವಿ ಮುಂದೆ ತಾವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತವೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಅವುಗಳಿಗೆ ನಾವು ಯಾವ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ಆಗಾಗ ಗಮನಿಸಿದರೆ ಸಾಕು, ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಲವಂತ ಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

Whatever we do repeatedly is what our hands, eyes and ears will later ask for on their own. So it is enough to notice now and then what habit we are giving them. Not much force is needed after that.