ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 48 ಅರ್ಥ: ನಿತ್ಯಾನಂದರಸಾಲಯಂ ಸುರಮುನಿ

ನಾಲ್ವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದ ರಾಜಹಂಸ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬಂದಿದೆ, ಈಗ ಅದಕ್ಕೆ ಸರೋವರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಚಿತ್ರದ ಪಾಲುಗಳು ಇವು. ಸರೋವರ ಶಂಭುವಿನ ಧ್ಯಾನ, ಅದರ ನೀರು ನಿತ್ಯಾನಂದದ ರಸ, ಅದರಲ್ಲಿ ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳು ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಮುನಿಗಳ ಅಂತರಂಗ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಈಗಾಗಲೇ ಆ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದವರು, ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲಿನ ಸಣ್ಣ ಹೊಂಡಗಳು ಮನಸ್ಸು ಓಡುವ ಸಣ್ಣ ವಿಷಯಗಳು. ಕೊನೆಯ ಸಾಲು ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಪ್ರಶ್ನೆ.

The royal swan of verse 46 returns here, and now it is shown a lake. The parts of the picture are these. The lake is meditation on Shambhu, its water is the savour of eternal bliss, the lotuses open in it are the inner selves of gods and sages, the birds that come to it are those already settled in that meditation, and the small pools around it are the little matters the mind runs after. The last line is not an order but a question.

ಶ್ಲೋಕದ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾತೂ ಕೊಳವನ್ನೂ ಧ್ಯಾನವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ರಸ’ ಎಂದರೆ ನೀರು, ಜೊತೆಗೆ ಸವಿ. ‘ಸ್ವಚ್ಛ’ ಎಂದರೆ ತಿಳಿಯಾದ ನೀರು, ಜೊತೆಗೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಮನಸ್ಸು. ‘ಕಲುಷ’ ಎಂದರೆ ನೀರಿನ ಮಸಡು, ಜೊತೆಗೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಕೊಳೆ. ‘ವಾಸನಾ’ ಎಂದರೆ ಪರಿಮಳ, ಜೊತೆಗೆ ಒಳಗಿನ ಒಲುಮೆ. ‘ದ್ವಿಜ’ ಎಂದರೆ ಹಕ್ಕಿ, ಜೊತೆಗೆ ಎರಡು ಸಲ ಹುಟ್ಟಿದವನು, ಅಂದರೆ ಉಪನಯನವಾದವನು. ಈ ಒಂದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಕೊಳದ ಬಳಿಯ ಹಕ್ಕಿಗಳೂ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಸಜ್ಜನರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ.

Nearly every word of the verse states the pool and the meditation at once. ‘Rasa’ is water and also savour. ‘Svaccha’ is clear water and also a clean mind. ‘Kalusha’ is the muddiness of water and also the stain of the mind. ‘Vasana’ is fragrance and also inward leaning. ‘Dvija’ is a bird, and also one twice born, that is, one who has been invested with the sacred thread. With this one word both the birds at the water and the good men settled in meditation come into view together.

‘ಪಲ್ವಲ’ ಎಂದರೆ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ತುಂಬಿ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬತ್ತುವ ಸಣ್ಣ ಹೊಂಡ. ಹಂಸಕ್ಕೆ ಅದರಲ್ಲಿ ವರ್ಷವಿಡೀ ಇರಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಒಂದು ಹೊಂಡದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕೆ ಅಲೆಯುತ್ತಿರಬೇಕು. ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುವ ಆಯಾಸ ದೂರ ಹಾರಿದ್ದರಿಂದ ಬಂದದ್ದಲ್ಲ, ಎಲ್ಲಿಯೂ ನಿಲ್ಲಲಾಗದ್ದರಿಂದ ಬಂದದ್ದು. ‘ಸ್ಥಿರಂ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು, ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಹೋಗು ಎಂದು ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣವಾಗಿ, ಅಥವಾ ಬತ್ತದ ಆ ಸ್ಥಿರವಾದ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಎಂದು ಸರೋವರಕ್ಕೇ ಸೇರಿಸಿ.

‘Palvala’ is a small pool that fills in the rains and dries up in summer. A swan cannot live in one all the year, so it must keep moving from pool to pool. The weariness the verse speaks of comes not from flying far but from being unable to stay anywhere. ‘Sthiram’ can be taken two ways: adverbially, go steadily, or with the lake itself, to that steady lake which does not dry.

ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುವ ರೀತಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು. ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀಯ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಕೋತಿಯಂತೆ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವ ಪ್ರಾಣಿಯಂತೆ ಬಂದಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಹಂಸಗಳ ಶಿರೋಭೂಷಣ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಬುದ್ಧಿವಂತನಿಗೆ ಬೈಯುವ ಬದಲು ಅವನ ಗೌರವವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಕೆಲಸ ಹೇಳುವ ಗುರುವಿನ ಕ್ರಮ ಇದು. ಹಂಸ ಹಾಲನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಹಳೆಯ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಇಲ್ಲಿ ನೆನೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅಂದರೆ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಇದೆ ಎಂಬ ಸೂಚನೆ.

The way the mind is addressed deserves notice. In earlier verses of the Shivananda Lahari the mind came as a monkey, as a creature wandering in a forest. Here it is called the crest ornament among swans. This is a teacher’s way of setting a task before a clever pupil by recalling his dignity rather than scolding him. Some also recall the old belief that a swan separates milk from water, which suggests that the power to choose lies with the mind itself.

ಶ್ಲೋಕದ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೊಗಸಿದೆ. ಮೊದಲ ಎರಡು ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸರೋವರದ ಆರು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಸಾಲಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ, ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತು ಎಂಬುದು ಮೂರನೆಯ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿಯೇ ಆಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಸಂಬೋಧನೆ ಎರಡೂ ಬರುತ್ತವೆ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ, ಪಾದಕ್ಕೆ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಅಕ್ಷರ, ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಅಕ್ಷರದ ನಂತರ ಯತಿ.

There is an elegance in the make of the verse. Six qualifiers of the lake come one after another in the first two lines, and only in the third does it become clear what is being described. That same line carries both the command and the address. The metre is shardulavikridita, nineteen syllables to a quarter with a pause after the twelfth.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಸಂತೆಯ ದಿನ ಒಂದೇ ಹೊರೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಊರುಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬರುವ ವ್ಯಾಪಾರಿಗೆ ಸಂಜೆಯ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಹೊರೆ ಇಳಿದಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಾಲುಗಳು ಸೋತಿರುತ್ತವೆ. ಒಂದೇ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ದಿನ ಅಂಗಡಿ ಹಾಕಿದವರಿಗೆ ಆ ಸೋಲು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

On market day a trader who carries the same load to four villages and back finds by evening that the load has gone down but his legs have given way. Someone who set up a stall in one place all day does not have that tiredness.

ನಮ್ಮ ಗಮನದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಲೆಕ್ಕ. ದಿನದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸ ಕಡಿಮೆಯಿದ್ದರೂ ಮನಸ್ಸು ಬಹಳ ಕಡೆ ಹೋಗಿ ಬಂದಿದ್ದರೆ ರಾತ್ರಿ ದಣಿವು ಹೆಚ್ಚು. ಎಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕೆಂದು ಒಮ್ಮೆ ನಿರ್ಧರಿಸಿದರೆ ಶ್ರಮದ ಒಂದು ಭಾಗ ತಾನಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

The same arithmetic holds for our attention. Even when the day’s work has been little, if the mind has gone to many places and come back, the tiredness at night is greater. Once we settle where we mean to be, a part of the effort falls away of itself.