ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 53 ಅರ್ಥ: ಆಕಾಶೇನ ಶಿಖೀ

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಕೀಲು ಕೊನೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ನೀಲಕಂಠ ಎಂದರೆ ವಿಷವನ್ನು ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡ ಶಿವ, ಮತ್ತು ನೀಲಿ ಕೊರಳಿನ ನವಿಲೂ ನೀಲಕಂಠವೇ. ಆ ಒಂದೇ ಹೆಸರಿನ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ಕವಿ ಇಡೀ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಪರಿಚಿತ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೇ ನವಿಲಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿ ಓದಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ನವಿಲುಗಳಾಗಿದ್ದರು, ಇಲ್ಲಿ ಶಿವನೇ ನವಿಲು.

The hinge of this verse is its last word. In Sanskrit nilakantha is Shiva, who held the poison in his throat, and it is also the peacock with its blue neck. Standing on that one name, the poet reads Shiva’s familiar features through the whole verse as the features of a peacock. In the previous verse the devotees were the peacocks, and here Shiva himself is the peacock.

ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ನೋಡಬಹುದು. ನವಿಲಿಗೆ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ತುರಾಯಿ, ಶಿವನಿಗೆ ಆಕಾಶವೇ ಆ ತುರಾಯಿ, ಅವನ ತಲೆಯ ಮೇಲಿರುವುದು ಆಕಾಶವೇ ಆದ್ದರಿಂದ. ನವಿಲಿನ ಪಿಂಛದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣುಗಳಂತೆ ಕಾಣುವ ಚುಕ್ಕೆಗಳಿವೆ, ಶಿವ ಮೈಮೇಲೆ ಧರಿಸಿದ ಎಲ್ಲ ಸರ್ಪಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳೇ ಆ ಚುಕ್ಕೆಗಳು. ನವಿಲಿಗೆ ಕೇಕಾ ಎಂಬ ಕೂಗು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಕೇಕೀ ಎಂಬ ಹೆಸರು. ಶಿವನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಆ ಕೂಗು ಪ್ರಣವದ ಉಪದೇಶ, ಅಂದರೆ ಓಂಕಾರದ ಬೋಧೆ, ಮತ್ತು ಅದು ಬಾಗಿ ನಿಂತವರಿಗೆ ಅನುಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ.

The features can be taken one by one. A peacock has a crest on its head, and for Shiva the sky itself is that crest, since what is above his head is the sky. A peacock’s tail carries spots that look like eyes, and those spots are the eyes of all the serpents Shiva wears. The peacock’s cry is keka, which is why it is called keki, the crier. On Shiva’s side that cry is the teaching of the pranava, the instruction of Om, and it becomes grace for those who stand bowed before him.

ಮೂರನೆಯ ಸಾಲು ಕುಣಿತದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಮೂರೂ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಎರಡು ಕಡೆ ಸಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಶ್ಯಾಮಾ ಎಂದರೆ ಕಪ್ಪಾದವಳು, ಶೈಲಸಮುದ್ಭವಾ ಎಂದರೆ ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವಳು, ಘನರುಚಿ ಎಂದರೆ ಮೋಡದ ಹೊಳಪುಳ್ಳವಳು. ಒಂದು ಕಡೆ ಇವು ಗಿರಿಜೆಯನ್ನು, ಬೆಟ್ಟದ ಮಗಳಾದ ಪಾರ್ವತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ, ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಶಿವ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕುಣಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಅವೇ ಮಾತುಗಳು ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಎದ್ದ ಕಪ್ಪಾದ, ಹೊಳೆಯುವ ಮೋಡವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ, ಅದನ್ನು ಕಂಡು ನವಿಲು ಕುಣಿಯುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ.

The third line gives the reason for the dance, and here all three qualifiers serve on both sides. Shyama is she who is dark, shailasamudbhava is she who arose from the mountain, and ghanaruchi is she whose sheen is that of a cloud. On one side these name Girija, Parvati the daughter of the mountain, at the sight of whom Shiva dances in joy. On the other the same words name the dark, gleaming cloud that has risen over the hill, at the sight of which a peacock dances. Both stand together in one line.

ಕೊನೆಯ ಸಾಲಿನ ‘ವೇದಾಂತೋಪವನೇ ವಿಹಾರರಸಿಕಂ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಚಿತ್ರವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ. ನವಿಲು ತೋಟದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತದೆ, ಶಿವ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಬನದಲ್ಲಿ. ಇದೊಂದು ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ, ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ ಬಂದು ನಿಲ್ಲುವ ತತ್ತ್ವ ಇವನೇ ಎಂಬ ಹೇಳಿಕೆಯೂ ಇದರಲ್ಲಿದೆ. ವ್ಯಾಕರಣದ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ‘ಆಕಾಶೇನ’, ‘ನೇತ್ರಾ’, ‘ನಿನದೈಃ’ ಎಂಬ ಮೂರೂ ತೃತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿವೆ, ಅಂದರೆ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಶಿಖೀ, ಕಲಾಪೀ, ಕೇಕೀ ಆಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ‘ನೇತ್ರಾ’ ಎಂಬುದನ್ನು ನೇತ್ರ ಶಬ್ದದ ತೃತೀಯಾ ಎಂದು ಹಲವರು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ನೇತೃ ಶಬ್ದದ ತೃತೀಯಾ ಎಂದು, ಅಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಸರ್ಪಗಳ ಒಡೆಯನಾದದ್ದರಿಂದ ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸುವವರೂ ಇದ್ದಾರೆ.

The phrase ‘vedantopavane vihararasikam’ in the last line completes the picture. A peacock roams in a grove, and Shiva in the grove of the Upanishads. This is not only ornament, for it also states that he is the reality at which Vedanta arrives. One point of grammar is worth noticing. ‘Akashena’, ‘netra’ and ‘ninadaih’ all stand in the instrumental, so they give the ground on which he is called crested, plumed and crier. Many take ‘netra’ as the instrumental of netra, the eye, while others read it as the instrumental of netri, the leader, that is, because he is the lord of all serpents.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದು ಜೋಡಿ, ಎರಡೂ ‘ತಂ ನೀಲಕಂಠಂ ಭಜೇ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿನದು ನವಿಲಿನ ರೂಪದ ವರ್ಣನೆ, ಮುಂದಿನದು ಅದೇ ನವಿಲಿನ ಕುಣಿತದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ವರ್ಣನೆ. ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀಯಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಜೋಡಿ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ, ಪಾದಕ್ಕೆ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಅಕ್ಷರ, ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಅಕ್ಷರದ ನಂತರ ಯತಿ.

This verse and the next form a pair, and both end in the same line, ‘tam nilakantham bhaje’. This one describes the peacock’s form, and the next describes the setting of that peacock’s dance. Such paired verses appear here and there in the Shivananda Lahari. The metre is shardulavikridita, nineteen syllables to a quarter with a pause after the twelfth.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಯ ಮೈದಾನ ಬರಿಯ ಧೂಳು. ಮೊದಲ ಮಳೆ ಬಿದ್ದ ದಿನ ಅದೇ ಮೈದಾನದ ವಾಸನೆ ಬೇರೆ, ಬಣ್ಣ ಬೇರೆ. ಆ ದಿನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಒಳಗೆ ಕುಳಿತಿರಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ.

In summer the school ground is nothing but dust. On the day the first rain falls, the same ground has another smell and another colour. On that day it is hard to keep the children sitting indoors.

ಬದಲಾದದ್ದು ಮೈದಾನವಲ್ಲ, ಅದರ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಒಂದು ಸಂಗತಿ. ಬಹಳ ಪರಿಚಿತವಾದದ್ದನ್ನೇ ಇನ್ನೊಂದು ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡಾಗ ನಮಗೂ ಹೀಗಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿವನ ಅದೇ ರೂಪವನ್ನು ನವಿಲಾಗಿ ಓದಿ ತೋರಿಸುವ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದೂ ಆ ಕೆಲಸವೇ.

What changed is not the ground but one thing that fell on it. The same happens to us when we see something very familiar in another light. This verse, which reads Shiva’s same form as a peacock, is doing exactly that work.