ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 68 ಅರ್ಥ: ಅಮಿತಮುದಮೃತಂ ಮುಹುರ್ದುಹಂತೀಂ

ಶ್ಲೋಕವೆಲ್ಲ ಒಂದೇ ಚಿತ್ರದ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಬಡವನ ಮನೆಯ ಒಂದೇ ಹಸು. ಚಿತ್ರದ ಪಾಲುಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ಹಸು ಭಕ್ತಿ, ಅದು ಕರೆದು ಕೊಡುವ ಹಾಲು ಅಳತೆಗೆ ಸಿಗದ ಸಂತೋಷ, ಅದು ನಿಂತಿರುವ ಕೊಟ್ಟಿಗೆ ಶಿವನ ಪಾದಗಳು. ‘ಮುಹುಃ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಮುಖ್ಯ. ಹಸುವಿನ ಹಾಲು ಒಮ್ಮೆ ಸಿಗುವ ನಿಧಿಯಲ್ಲ, ದಿನದಿನದ ಕೊಡುಗೆ. ಭಕ್ತಿಯ ಫಲವೂ ಹಾಗೆಯೇ, ಒಂದೇ ಸಲದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸಿಗುವ ಸಂತೋಷ.

The whole verse runs on a single picture, the one cow of a poor household. The parts of it are plain. The cow is devotion, the milk she yields is gladness beyond measure, and the pen she stands in is Shiva’s feet. The word ‘muhuh’ matters. A cow’s milk is not a treasure found once but a daily giving, and the fruit of devotion is like that, not a single moment of vision but a gladness that comes again and again.

ಶಿವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಶುಪತೇ’ ಎಂದು ಕರೆದಿರುವುದು ಬರಿಯ ಸಂಬೋಧನೆಯಲ್ಲ. ಹಸುವನ್ನು ಕಾಪಾಡಬೇಕೆಂದು ಕೇಳುವಾಗ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಒಡೆಯನನ್ನೇ ಕೇಳುವುದು ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ‘ಸದಯ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಆ ಒಡೆತನದ ಕರುಣೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅರವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನರನ್ನು ಆಟದ ಪ್ರಾಣಿಗಳೆಂದು ಕರೆದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಯುವುದು ನಿನ್ನ ಕೆಲಸ ಎಂಬ ವಾದ ಬಂದಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ಮಾತು ಮೃದುವಾದ ಚಿತ್ರವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ, ವಾದ ಇಲ್ಲ, ಬರಿಯ ಒಪ್ಪಿಸುವಿಕೆ.

Calling Shiva ‘pashupate’ here is not a mere form of address. When the protection of a cow is asked for, it fits to ask the lord of animals, and the word ‘sadaya’ recalls the compassion of that lordship. Verse 66 called people the animals of his sport and argued from that to his duty of guarding them. Here the same thing returns as a gentler picture, with no argument, only a handing over.

‘ಏಕಾಮ್’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕದ ಅಳು ಅಡಗಿದೆ. ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ಒಂದೇ ಹಸು, ಅದು ಹೋದರೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಒಂದೇ ಹಸುವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡವನಿಗೆ ಆ ಹಸುವಿನ ಮೇಲೆ ಇರುವ ಹಚ್ಚಿಕೆ ಬೇರೆ ಬಗೆಯದು. ಅದಲ್ಲದೆ ‘ಏಕಾ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಒಡೆಯದ ಭಕ್ತಿ, ಬೇರೆಡೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳದ ನಿಷ್ಠೆ ಎಂದೂ ಹಲವರು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾರೆ. ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ವಿರೋಧವಲ್ಲ.

The catch in the poet’s voice is hidden in the word ‘ekam’. I have only one cow, and if she is lost there is nothing else. The attachment of a man who keeps a single cow is of a different kind. Besides, many read ‘eka’ as undivided devotion, a loyalty not shared out elsewhere. The two senses do not contradict each other.

‘ಸುಪುಣ್ಯಪಾಕಾಂ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಪಾಕ ಎಂದರೆ ಹಣ್ಣಾಗುವುದು, ಬೇಯುವುದು, ಪಕ್ವಕ್ಕೆ ಬರುವುದು. ಅಂದರೆ ಭಕ್ತಿ ಸಾಧನೆಯ ಆರಂಭವಲ್ಲ, ಬಹಳ ಕಾಲದ ಪುಣ್ಯ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹಣ್ಣಾದ ಮೇಲೆ ಸಿಗುವುದು ಎಂದು ಈ ಶ್ಲೋಕದ ನಿಲುವು. ಹಾಗೆ ಸಿಕ್ಕದ್ದನ್ನು ಹಗುರವಾಗಿ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಕ್ಷಣೆಯ ಬೇಡಿಕೆ. ಹಸುವಿಗೆ ಅಪಾಯ ಕಳ್ಳರಿಂದ ಮತ್ತು ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ, ಭಕ್ತಿಗೆ ಅಪಾಯ ಚಂಚಲತೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಸಂಶಯದಿಂದ ಎಂದು ಹಲವರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

‘Supunyapakam’ states something fine. Paka is ripening, cooking, coming to maturity. The verse therefore holds devotion to be not the beginning of practice but what is had after long merit has slowly ripened. What is gained that way should not be lost lightly, and hence the request for protection. Many read the danger to the cow as thieves and wild animals, and the danger to devotion as unsteadiness and doubt.

‘ಧೇನು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಬೇಡಿದ್ದನ್ನು ಕೊಡುವ ಕಾಮಧೇನುವಿನ ನೆನಪನ್ನೂ ತರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಶ್ಲೋಕ ಆ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಒಂದು ಸಂಬಂಧ ಎಂದಷ್ಟೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕ ಸದಾಶಿವನ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿತ್ತು, ಈ ಶ್ಲೋಕ ಆ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಭಕ್ತಿಗೆ ಕಾವಲನ್ನು ಕೇಳುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ಎಳೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಛಂದಸ್ಸು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಂತೆಯೇ, ಬೆಸ ಪಾದಕ್ಕೆ ಹನ್ನೆರಡು ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಸಮ ಪಾದಕ್ಕೆ ಹದಿಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ.

The word ‘dhenu’ also brings to mind Kamadhenu, the cow that gives whatever is asked, but the verse does not name her, so that should be taken only as an association. The previous verse took refuge in the contemplation of Sadashiva, and this one asks for a guard over the devotion born of that refuge, so the two verses hang on one thread. The metre is the same as the previous verse, pushpitagra, with twelve syllables in the odd quarters and thirteen in the even.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಒಂದೇ ಹಸುವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಆಗುವ ಕೆಲಸ ಕೊಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಬಳಿಯುವುದು. ರಾತ್ರಿ ಮಲಗುವ ಮೊದಲು ಬಾಗಿಲ ಕೊಂಡಿಯನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ಮುಟ್ಟಿ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಹಾಲು ಸಿಗುವುದು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ, ಆದರೆ ಕೆಲಸ ಹಿಂದಿನ ರಾತ್ರಿಯದು.

In a house that keeps a single cow, the first work of the day is cleaning the shed. Before going to bed someone touches the latch of the door to check it. The milk comes in the morning, but the work belongs to the night before.

ನಮ್ಮ ಒಳ್ಳೆಯ ರೂಢಿಗಳೂ ಹೀಗೆ ಒಂದೆರಡೇ. ಅವು ಕೊಡುವುದನ್ನು ನಾವು ಎಣಿಸುತ್ತೇವೆ, ಅವಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಜಾಗ ಮತ್ತು ಕಾವಲನ್ನು ಮರೆಯುತ್ತೇವೆ. ಕೊಟ್ಟಿಗೆ ಬಳಿದಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಹಸು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

Our good habits are also just one or two. We count what they give us and forget the place and the guarding they need. If the shed is not cleaned the cow does not stay.