ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 91 ಅರ್ಥ: ಆದ್ಯಾವಿದ್ಯಾ ಹೃದ್ಗತಾ

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಎರಡು ಪಾದಗಳು ಬಹುತೇಕ ಒಂದೇ ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿದವು. ‘ಹೃದ್ಗತಾ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಎರಡು ಸಲ ಬರುತ್ತದೆ, ಮೊದಲ ಸಲ ಅವಿದ್ಯೆಯ ಜೊತೆಗೆ, ಎರಡನೆಯ ಸಲ ವಿದ್ಯೆಯ ಜೊತೆಗೆ. ಹೃದಯದಿಂದ ಹೊರಟದ್ದಕ್ಕೂ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಬಂದದ್ದಕ್ಕೂ ಒಂದೇ ಮಾತು. ಅವಿದ್ಯಾ, ವಿದ್ಯಾ, ಹೃದ್ಯಾ, ಹೃದ್ಗತಾ, ನಿರ್ಗತಾ ಎಂಬ ಹತ್ತಿರದ ಸದ್ದುಗಳು ಒಂದರ ಹಿಂದೊಂದು ಬಂದು, ಒಂದೇ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಎರಡು ಚಲನೆಗಳನ್ನು ಕಿವಿಗೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

The first two quarters are built almost out of the same syllables. The word ‘hridgata’ comes twice, first with ignorance and then with knowledge, so that what left the heart and what entered it are named alike. Avidya, vidya, hridya, hridgata, nirgata follow one upon another, and the near-identical sounds let the ear hear two movements in one place.

‘ಆದ್ಯಾ ಅವಿದ್ಯಾ’ ಎಂಬುದು ವೇದಾಂತದ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಮಾತು. ಆದ್ಯಾ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಮೊದಲಿನದು, ಯಾವ ದಿನ ಶುರುವಾಯಿತು ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗದದ್ದು. ಅಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಆದಿ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅಂತ್ಯ ಇದೆ ಎಂಬುದು ಅದ್ವೈತದ ನಿಲುವು. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು ಇಷ್ಟು, ತನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಅದು ಕಳೆಯಿತು ಎಂದು ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ತ್ವತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್’, ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನ ಕಳೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವೇದಾಂತದ ಮಾತಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಶೈವ ಭಕ್ತಿಯ ಸ್ವರ ಸೇರಿದೆ, ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕೊಡುವವನೂ ಶಿವನೇ.

‘Adya avidya’ is a technical phrase of Vedanta. Adya means the first of all, that whose starting day cannot be pointed to. Advaita holds that ignorance has no beginning but does have an end. What deserves notice is this much: the verse does not say that his own effort removed it. It says ‘tvatprasadat’, by your grace. To the Vedantic statement that knowledge removes ignorance, a Shaiva devotional note is added here, for the giver of that knowledge is Shiva himself.

‘ಭಾವೇ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಎರಡು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು, ‘ಸೇವೇ’ ಯಂತೆಯೇ ಅದೂ ಉತ್ತಮ ಪುರುಷದ ಕ್ರಿಯಾಪದ, ನೆನೆಯುತ್ತೇನೆ ಅಥವಾ ಭಾವನೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿರುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥ. ಎರಡು, ಅದು ಭಾವ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಸಪ್ತಮೀ ರೂಪ, ಭಾವದಲ್ಲಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥ, ಆಗ ವಾಕ್ಯ ‘ಭಾವದಲ್ಲಿ ದಿನವೂ ಸೇವಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳುವ ಸಂಗತಿ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಮುಕ್ತೇರ್ಭಾಜನಂ’ ಎಂದರೆ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡ ಪಾತ್ರೆ. ಭಾಜನ ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಬಟ್ಟಲು, ತಟ್ಟೆ, ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಆಧಾರ ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳಿವೆ, ಮತ್ತು ಆ ಪಾತ್ರೆ ಶಿವನ ಪಾದವೇ.

‘Bhave’ is taken in two ways. On one reading it is a first person verb like ‘seve’ beside it, meaning I bear in mind or I hold in thought. On the other it is the locative of bhava, feeling or thought, and then the sentence runs, in my thought I serve it daily. Either way what is said does not change. ‘Mukterbhajanam’ means the vessel that holds liberation. Bhajana is a bowl, a dish, a thing in which something is kept, and here that vessel is Shiva’s foot.

ಒಂದೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬೇಡಿಕೆಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ನಿಂತಿವೆ. ‘ಶ್ರೀಕರಂ’ ಎಂದರೆ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಕೊಡುವುದು, ‘ಮುಕ್ತೇರ್ಭಾಜನಂ’ ಎಂದರೆ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡದ್ದು. ಬದುಕಿನ ನೆಮ್ಮದಿಯೂ ಕೊನೆಯ ಬಿಡುಗಡೆಯೂ ಒಂದೇ ಪಾದದಿಂದ ಎಂಬ ಜೋಡಣೆ ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆಯೂ ಬಂದಿದೆ. ಅದಲ್ಲದೆ ‘ರಾಜಮೌಲೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜ ಎಂದರೆ ಚಂದ್ರ, ಮೌಲಿ ಎಂದರೆ ತಲೆ ಅಥವಾ ಜುಟ್ಟು, ಆದ್ದರಿಂದ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಶಿರದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದವನೇ ಎಂಬುದು ಸಹಜವಾದ ಅರ್ಥ. ರಾಜರ ಶಿರೋಭೂಷಣನೇ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ, ಆದರೆ ಜುಟ್ಟಿನ ಚಂದ್ರ ಈ ಕೃತಿಯ ಪರಿಚಿತ ಚಿತ್ರವಾದ್ದರಿಂದ ಮೊದಲ ಅರ್ಥವೇ ಹೆಚ್ಚು ಹೊಂದುತ್ತದೆ.

Two requests stand side by side in one quarter. ‘Shrikaram’ means the giver of prosperity, ‘mukterbhajanam’ the holder of release. The pairing of ease in this life with final freedom, both from the one foot, has come earlier in this work as well. As for ‘rajamaule’, raja here is the moon and mauli the crown of the head, so the natural sense is, O you who wear the moon on your crest. It is possible to take it as the crest jewel of kings, but the crescent in Shiva’s matted hair is the familiar image of this work, and the first sense fits better.

ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬಗ್ಗೆ. ನಾಲ್ಕೂ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ, ಗುರು ಲಘುಗಳ ಜೋಡಣೆ ಎಲ್ಲ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ, ಆರನೆಯ ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಅಕ್ಷರಗಳು ಮಾತ್ರ ಲಘು. ಅದು ಶಾಲಿನೀ ವೃತ್ತದ ಲಕ್ಷಣ. ಎಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಅಳತೆ ಬಂದಿತ್ತು.

As to the metre: there are eleven syllables in each of the four quarters, the arrangement of long and short is the same throughout, and only the sixth and the ninth syllables are light. That is the mark of the metre called shalini, which also carried verse seventy four.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಬಹಳ ದಿನಗಳ ಕಾಯಿಲೆ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಆ ಕೋಣೆಯ ಕಿಟಕಿಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುತ್ತೇವೆ. ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಬಿಸಿಲಿಗೆ ಹಾಕುತ್ತೇವೆ, ಔಷಧಿಯ ವಾಸನೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸದೇನನ್ನೂ ತಂದಿಟ್ಟಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕೋಣೆಯ ಗಾಳಿ ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.

When a long illness is over, we open the windows of that room. The bedding goes out into the sun and the smell of medicine slowly thins. Nothing new has been brought in, and yet the air of the room is different.

ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಎರಡು ಚಲನೆಗಳು ಒಂದೇ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ, ಒಂದು ಹೊರಗೆ ಹೋಗುವುದು, ಇನ್ನೊಂದು ಒಳಗೆ ಬರುವುದು. ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಖಾಲಿಯಾದ ಜಾಗ ಖಾಲಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹೋದದ್ದನ್ನು ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಬಂದದ್ದು ಏನು ಎಂದು ಗಮನಿಸುವುದೂ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.

In the verse too, two movements happen in the same place, one going out and one coming in. In our own minds a space that empties does not stay empty. Along with counting what has gone, it helps to notice what has come in its place.