ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 97 ಅರ್ಥ: ಪ್ರಚರತ್ಯಭಿತಃ ಪ್ರಗಲ್ಭವೃತ್ತ್ಯಾ

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಆನೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅಂಕುಶ, ಸರಪಳಿ, ಗೂಟ, ಯಂತ್ರ ಎಂಬ ಸಾಧನಗಳಿದ್ದವು. ಇಲ್ಲಿ ಹಗ್ಗ ಮತ್ತು ಉಪಾಯ. ‘ಏಷ’ ಮತ್ತು ‘ಅಮುಮ್’ ಎಂಬ ಮಾತುಗಳು ಗಮನಾರ್ಹ. ಇವು ಎದುರಿಗೇ ಇರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಮಾತುಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸೆಂಬ ಆನೆಯನ್ನು ಬೆರಳಿನಿಂದ ತೋರಿಸಿ ಇದು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಚಿತ್ರ ಮೂಡುತ್ತದೆ.

The elephant of the previous verse goes on here. There the implements were the goad, the chain, the post and the contrivances; here they are a rope and a policy. The words ‘esha’ and ‘amum’ deserve notice, for both point at what is present, so the picture is of the poet pointing a finger at the elephant of his own mind and handing it over, saying, this one.

ಮಾತುಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ನೋಡಬೇಕು. ಕರೀ ಎಂದರೆ ಕರವುಳ್ಳದ್ದು, ಸೊಂಡಿಲನ್ನು ಕೈಯಂತೆ ಬಳಸುವುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಆನೆ. ಗರೀಯಾನ್ ಎಂಬುದು ಗುರು ಎಂಬುದರ ತರತಮ ರೂಪ, ಹೆಚ್ಚು ಭಾರವಾದದ್ದು ಮತ್ತು ಸುಲಭವಾಗಿ ಅಲುಗಾಡದದ್ದು. ಪ್ರಗಲ್ಭ ಎಂದರೆ ಹಿಂಜರಿಕೆ ಇಲ್ಲದವನು, ಎದೆ ಕೊಟ್ಟು ಮಾತನಾಡುವವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಗಲ್ಭವೃತ್ತಿ ಎಂದರೆ ಯಾರನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸದ ನಡವಳಿಕೆ.

The words repay unpacking. Kari means the one that has a hand, using its trunk as a hand, and so an elephant. Gariyan is the comparative of guru, the heavier and the harder to move. Pragalbha means one without hesitation, one who speaks up boldly, so pragalbhavritti is conduct that reckons with nobody.

ಶ್ಲೋಕದ ಕೀಲಿ ‘ಸ್ಥಾಣುಪದ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿದೆ, ಮತ್ತು ಇದೊಂದು ಶ್ಲೇಷ. ಸ್ಥಾಣು ಎಂದರೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟು ನಿಂತ ಗೂಟ ಅಥವಾ ಮೊಂಡು ಮರ, ಹಾಗೆಯೇ ಚಲಿಸದೆ ನಿಂತವನಾದ ಶಿವನ ಹೆಸರೂ ಸ್ಥಾಣು. ಪದ ಎಂದರೆ ಹೆಜ್ಜೆ, ಜಾಗ, ಸ್ಥಿತಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದು ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಆನೆಯನ್ನು ಗೂಟದ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಿ, ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶಿವನ ಅಚಲ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಿ. ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳು ಒಂದೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಜೊತೆಯಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ.

The key of the verse is the word ‘sthanupada’, and it is a play on two senses. Sthanu is a post fixed in the ground, a stump, and it is also a name of Shiva, who stands unmoving. Pada means a foot, a place, a state. So in one sense, lead the elephant up to its post, and in the other, lead the mind to Shiva’s stillness. Both senses run together in the one line.

ನಯ ಎಂಬ ಧಾತು ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಲ ಬರುತ್ತದೆ, ‘ನಯೇನ’ ಎಂದು ಉಪಾಯದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ‘ನಯ’ ಎಂದು ಕರೆದೊಯ್ಯುವ ಅಪ್ಪಣೆಯಾಗಿ. ಕೇಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಆನೆಯನ್ನು ಮುರಿ ಅಥವಾ ಕೊಲ್ಲು ಎಂಬ ಮಾತಿಲ್ಲ. ಬಲದಲ್ಲಿ ಅದು ಶಿವನಿಗೆ ಸಮವಲ್ಲ, ಆದರೆ ಶ್ಲೋಕ ಕೇಳುವುದು ಉಪಾಯವನ್ನು. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಳಿಸುವುದಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾದ ಜಾಗಕ್ಕೆ ತಂದು ಕಟ್ಟುವುದು ಸಾಧನೆಯ ದಾರಿ ಎಂದು ಈ ಕೃತಿ ಹಲವು ಕಡೆ ಹೇಳಿದೆ.

The root nay comes twice, as ‘nayena’ in the sense of policy and as ‘naya’, the imperative to lead. Nowhere does the request say break this elephant or kill it. In strength the animal is no match for Shiva, yet what the verse asks for is skill. The work has said in several places that the way is not to erase the mind but to bring it to the right place and tie it there.

ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬಗ್ಗೆ. ಇದು ಅರ್ಧಸಮ ಛಂದಸ್ಸು, ಬೆಸ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಹದಿನಾರು ಮಾತ್ರೆ, ಸಮ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟು ಮಾತ್ರೆ. ಎರಡು ಬೆಸ ಪಾದಗಳ ಗುರು ಲಘು ಜೋಡಣೆ ಒಂದೇ, ಎರಡು ಸಮ ಪಾದಗಳದ್ದೂ ಒಂದೇ. ಈ ಲೆಕ್ಕ ವೈತಾಲೀಯ ವರ್ಗದ ಔಪಚ್ಛಂದಸಿಕ ಎಂಬ ಛಂದಸ್ಸಿಗೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ.

As to the metre: this is a half-even metre, the odd quarters of eleven syllables and sixteen morae, the even quarters of twelve syllables and eighteen morae. The two odd quarters have the same pattern of long and short, and so do the two even ones. The count fits the metre called aupacchandasika, of the vaitaliya family.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ತುಂಬಿದ ಗಾಡಿ ಇಳಿಜಾರಿನಲ್ಲಿ ಹೊರಟಾಗ ಕಷ್ಟ ಎಳೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನಿಂದ ಭಾರವೇ ತಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಎತ್ತು ಕಾಲು ಸೆಟೆಸಿ ಹಿಡಿದಿಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಗಾಡಿ ಹೊಡೆಯುವವನು ಆಗ ಬಾರುಕೋಲನ್ನು ಬೀಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹಗ್ಗವನ್ನು ಸಣ್ಣಗೆ ಬಿಗಿದು ವೇಗವನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತಾನೆ.

When a loaded cart starts down a slope, the difficulty is not in the pulling. The load pushes from behind and the bullock has to set its legs and hold. The driver at that point does not swing the whip, but tightens the rope a little and measures the speed.

ನಮ್ಮ ಬಲವೂ ಹೀಗೆ ಇಳಿಜಾರಿನಲ್ಲಿ ನಮ್ಮನ್ನೇ ತಳ್ಳಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಸಿಟ್ಟು, ಆವೇಶ, ಹಠ, ಇವು ಬಲಹೀನತೆಯಲ್ಲ, ಹಿಡಿತ ತಪ್ಪಿದ ಬಲ. ಅಂತಹ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಬೇಕಾಗಿರುವುದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಲವಲ್ಲ, ಸಣ್ಣ ಉಪಾಯ ಮತ್ತು ದಿಕ್ಕು.

Our own strength carries us downhill in the same way. Anger, excitement, stubbornness, these are not weakness but strength that has slipped its hold. What we need at such times is not more force but a small piece of skill, and a direction.