ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 71 ಅರ್ಥ: ಆರೂಢಭಕ್ತಿಗುಣ ಕುಂಚಿತಭಾವಚಾಪ

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದೇ ಚಿತ್ರದ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದ ರಾಜನ ಚಿತ್ರ. ಅದರ ಪಾಲುಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಬಿಲ್ಲು ಭಾವ ಅಂದರೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಒಲವು, ಅದಕ್ಕೆ ಏರಿಸಿದ ಹೆದೆ ಭಕ್ತಿ, ಬಾಣಗಳು ಶಿವನ ಸ್ಮರಣೆ, ಶತ್ರುಗಳು ತನ್ನದೇ ಪಾಪಗಳು, ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ಕೈಗೆ ಬರುವ ಸಂಪತ್ತು ಜಾರದ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿ. ಗೆಲ್ಲುವ ಸಂಗತಿ ಹೊರಗಡೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ.

The verse runs on one picture, that of a king with a bow. Taking its parts apart: the bow is bhava, the leaning of the heart, the string strung upon it is devotion, the arrows are the remembrance of Shiva, the enemies are his own sins, and what comes into his hand at the end is a royal fortune that does not slip. Nothing that is conquered here lies outside him.

‘ಗುಣ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳು ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಸೊಗಸು. ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಗುಣ ಎಂದರೆ ಒಳ್ಳೆಯತನ, ಜೊತೆಗೆ ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೆದೆ. ಆರೂಢ ಎಂದರೆ ಏರಿಸಿದ್ದು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಆರೂಢಭಕ್ತಿಗುಣ’ ಎಂಬುದು ಮೇಲೇರಿದ ಭಕ್ತಿಯ ಗುಣ ಎಂದೂ, ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಏರಿಸಿದ ಭಕ್ತಿಯ ಹೆದೆ ಎಂದೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಓದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೆದೆ ಇಲ್ಲದ ಬಿಲ್ಲು ಬಾಗಿದ ಕೋಲು ಮಾತ್ರ. ಬಿಲ್ಲಿನ ಬಲ ಬರುವುದು ಮರದಿಂದಲ್ಲ, ಬಿಗಿದ ಹೆದೆಯಿಂದ.

Two senses of the word ‘guna’ make the beauty of this verse. In Sanskrit guna means a good quality and also the string of a bow, and arudha means what has been mounted. So ‘arudhabhaktiguna’ reads at once as the risen quality of devotion and as the string of devotion strung on the bow. A bow without a string is only a bent stick. Its power comes not from the wood but from the tightened string.

‘ಕುಂಚಿತ’ ಎಂದರೆ ಬಗ್ಗಿಸಿದ್ದು. ಹೆದೆ ಏರಿಸಿದಾಗ ಬಿಲ್ಲು ಬಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಬಾಗುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಅದಕ್ಕೆ ಶಕ್ತಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದಲ್ಲದೆ ‘ಅಮೋಘ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಹಳೆಯ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರಿಗೈಯಾಗಿ ಹಿಂತಿರುಗದ ಬಾಣಕ್ಕೆ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಶಿವನ ನೆನಪು ಏಕೆ ಗುರಿ ತಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದರೆ, ಅದರ ಗುರಿ ಒಳಗಿದೆ. ‘ಬಾಣಗಣ’ ಎಂಬುದು ಬಹುವಚನ, ಒಂದು ಬಾಣವಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಿಡುವ ಸರಮಾಲೆ. ಒಂದೇ ದೊಡ್ಡ ಕೆಲಸಕ್ಕಿಂತ ಮರುಕಳಿಕೆಯನ್ನು ಶ್ಲೋಕ ಕೇಳುತ್ತದೆ.

‘Kunchita’ means bent. A bow bends when the string goes on, and it is in bending that it gains its strength. ‘Amogha’, besides, is the old poets’ word for an arrow that does not come back empty-handed. Why should the remembrance of Shiva not miss? Because its mark lies within. ‘Banagana’ is plural, not one arrow but volley after volley, so what the verse asks for is repetition rather than one grand act.

‘ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮೀ’ ಎಂಬುದರ ಮೇಲೆ ಇರುವ ‘ಸುಸ್ಥಿರ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು. ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಗೆ ಇರುವ ಹೆಸರೇ ಚಂಚಲೆ, ಒಂದೆಡೆ ನಿಲ್ಲದವಳು. ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದ ರಾಜ ಅವರ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಆ ಸಂಪತ್ತು ಮುಂದಿನ ಗೆದ್ದವನ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದ ಶತ್ರುಗಳು ತನ್ನದೇ ಕುಂದುಗಳಾದ್ದರಿಂದ, ಸಿಕ್ಕ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಕಸಿಯಲಾರರು. ಈ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿ ಮುಕ್ತಿಯೇ ಎಂದು ಹಲವರು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾರೆ, ತನ್ನ ಮೇಲೆ ತನಗೆ ಸಿಗುವ ನೆಮ್ಮದಿಯ ಅಧಿಕಾರ ಎಂದು ಇನ್ನು ಹಲವರು.

The word ‘susthira’, firmly standing, placed upon ‘rajalakshmi’ deserves notice. In poetry royal fortune is named the unsteady one, she who does not stay in one place. A king who defeats his enemies takes their wealth, but that wealth then sets out towards whoever conquers next. Here the enemies defeated are his own faults, so what is gained cannot be seized by another. Many read this royal fortune as liberation, and others as the quiet sovereignty a person gains over himself.

ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದರಿಂದ ಎಪ್ಪತ್ತೈದರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದು ಕ್ರಮವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿ ಶ್ಲೋಕವೂ ಲೋಕದ ಒಂದು ಕಸುಬನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಭಕ್ತಿಗೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲುಗಾರ, ಮುಂದೆ ನಿಧಿ ಹುಡುಕುವವನು, ಒಕ್ಕಲಿಗ, ಗಂಧ ಇಡುವವನು, ಕುದುರೆ ಸವಾರ. ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಮಾತು. ಹಿಂದಿನ ಹಲವು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ ಇಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ, ಗುರು ಲಘುಗಳ ಜೋಡಣೆ ವಸಂತತಿಲಕದ್ದು.

Verses 71 to 75 take up a pattern. Each one picks a worldly occupation and turns it towards devotion: an archer here, then a seeker of buried treasure, a farmer, one who scents a box, and a horseman. A word about the metre. The shardulavikridita of many of the earlier verses has changed here. Each quarter has fourteen syllables, and the arrangement of long and short is that of vasantatilaka.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಕಟ್ಟಡ ಏಳುತ್ತಿರುವ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಗೋಡೆ ಒಂದೇ ದಿನಕ್ಕೆ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಸಾಲು ಸಾಲಾಗಿ ಏರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನ ಮೇಲೂ ಮೇಸ್ತ್ರಿ ದಾರವನ್ನು ಎಳೆದು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ಸಾಲು ಸ್ವಲ್ಪ ವಾರೆಯಾದರೆ ಮೇಲಿನ ಸಾಲುಗಳೆಲ್ಲ ಅದೇ ವಾರೆಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ.

On a building site a wall does not stand up in a day. It rises course by course, and over each course the mason stretches his string and looks along it. If one course runs a little out of true, every course above it follows that same lean.

ನಮ್ಮ ಒಳ್ಳೆಯ ಅಭ್ಯಾಸಗಳೂ ಹೀಗೆಯೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕಿಂತ ದಿನಕ್ಕೊಂದು ಸಣ್ಣ ಪರಿಶೀಲನೆ ಹೆಚ್ಚು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಗೆಲುವು ಒಂದು ದಿನದ ಸುದ್ದಿಯಾಗಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ನೆಟ್ಟಗೆ ನಿಂತ ಗೋಡೆಯಂತೆ ಉಳಿಯುವ ಒಂದು ಸ್ಥಿತಿ.

Our own good habits stand in the same way. One small check a day does more work than one large resolve. Winning does not come as the news of a single day. It is a condition that lasts, like a wall that stands straight.