ಭಗವದ್ಗೀತೆ 18.66 ಅರ್ಥ: ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ

ಗೀತೆಯ ‘ಚರಮ ಶ್ಲೋಕ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ, ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಚರ್ಚೆಯಾದ ಶ್ಲೋಕ. ‘ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ’ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥದಲ್ಲೇ ಆಚಾರ್ಯರ ದಾರಿ ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರ ಪ್ರಕಾರ ಇಲ್ಲಿನ ‘ಧರ್ಮ’ ಅಧರ್ಮವನ್ನೂ ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಉದ್ದೇಶ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯ, ಇದಕ್ಕೆ ಕಠೋಪನಿಷತ್ (1.2.24) ಮತ್ತು ‘ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಅಧರ್ಮವನ್ನೂ ಬಿಡು’ ಎಂಬ ಮಹಾಭಾರತದ ಮಾತು ಆಧಾರ. ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಸಂನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿ, ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿರುವ, ಹುಟ್ಟು ಮುಪ್ಪು ಸಾವುಗಳಿಲ್ಲದ ಈಶ್ವರನೇ ‘ನಾನು’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದೇ ಶರಣಾಗತಿ. ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಧರ್ಮ ಅಧರ್ಮಗಳ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ (10.11). ಇದರ ನಂತರದ ದೀರ್ಘ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವೊಂದೇ ಸಾಧನ, ಕರ್ಮವಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನ ಕರ್ಮಗಳ ಸಮುಚ್ಚಯವೂ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ.

The verse famous as the Gita’s ‘charama shloka’, its final word, and the most discussed of all. The acharyas part on the very meaning of ‘sarvadharman parityajya’. According to Shankara ‘dharma’ here includes adharma too, since what is intended is freedom from action, on the basis of the Katha Upanishad (1.2.24) and the Mahabharata’s ‘give up both dharma and adharma’. Renouncing all actions and resolving that the Lord, who dwells in all and is free of birth, age and death, is ‘I’ is the taking of refuge. Release from the bondage of dharma and adharma comes by the revealing of the nature of the self (10.11). In the long discussion that follows, he establishes that knowledge of the self alone is the means to liberation, not action, and not a combination of knowledge and action.

ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರು ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು: ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗಗಳನ್ನು ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಅತಿಶಯ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಆಚರಿಸುತ್ತಲೇ, ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ ಫಲ, ಮಮತೆ, ಕರ್ತೃತ್ವಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಕರ್ತೃ, ಆರಾಧ್ಯ, ಪ್ರಾಪ್ಯ, ಉಪಾಯ ಎಂದು ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡುವುದು, ಇದೇ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪರಿತ್ಯಾಗ. ಇನ್ನೊಂದು: ಅನಾದಿಕಾಲದ ಅಸಂಖ್ಯ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಸೀಮಿತ ಆಯುಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಗಳಿಂದ ಕಳೆಯಲಾಗದೆಂದು ದುಃಖಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ, ಆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಭೇದ ನೋಡದೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಶರಣ್ಯನಾದ, ಆಶ್ರಿತವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಸಾಗರನಾದ ತನ್ನನ್ನು ಶರಣು ಹೋಗು ಎಂಬ ಸಾಂತ್ವನ. ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರ ಪ್ರಕಾರ ‘ಧರ್ಮತ್ಯಾಗ’ ಎಂದರೆ ಫಲತ್ಯಾಗ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಯುದ್ಧದ ಆದೇಶ ಹೇಗೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ, 18.11 ಅದನ್ನೇ ಹೇಳಿದೆ. ಶ್ರೀಧರ ಸ್ವಾಮಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ ‘ನನ್ನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲವೂ ಆಗುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ದೃಢ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ವಿಧಿಗಳ ದಾಸ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವನೊಬ್ಬನನ್ನೇ ಶರಣು ಹೋಗುವುದು, ಕರ್ಮ ಬಿಟ್ಟ ಪಾಪ ಬರಬಹುದೆಂದು ದುಃಖಿಸಬೇಡ. ಈ ಭೇದಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತೀರ್ಪು ಕೊಡುವುದು ಈ ಪುಟದ ಕೆಲಸವಲ್ಲ.

Ramanuja gives two readings. One: while practising karma yoga, jnana yoga and bhakti yoga with great love according to one’s entitlement, giving up fruit, the sense of ‘mine’ and agency as taught at the start of the chapter, and contemplating the Lord alone as the doer, the one worshipped, the goal and the means, is the relinquishment the scripture intends. The other: a consolation to Arjuna, who grieved that the countless sins of beginningless time could not be removed by expiations within a limited life: give up those expiatory dharmas and take refuge in me, the refuge of all without regard to distinctions, an ocean of tender love for those who depend on me. According to Madhva ‘giving up dharma’ means giving up the fruit, for otherwise how would the command to fight fit, and 18.11 says just this. According to Sridhara Swami it means, with firm faith that ‘everything will come about through devotion to me alone’, giving up servitude to rules and taking refuge in him alone, and not grieving that sin may come from leaving actions undone. Passing judgement on these differences is not the task of this page.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

‘ಮಾ ಶುಚಃ’, ದುಃಖಿಸಬೇಡ, ಇದು ಗೀತೆಯ ಕೊನೆಯ ಸಾಂತ್ವನ. ಹಳೆಯ ತಪ್ಪುಗಳ ಭಾರದಿಂದ ಕುಗ್ಗಿದವರಿಗೆ ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರ ಎರಡನೆಯ ಅರ್ಥ ಭರವಸೆಯ ಬಾಗಿಲು: ಕರುಣೆ ನಮ್ಮ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು.

‘Ma shuchah’, do not grieve: this is the Gita’s final consolation. For those bowed down by the weight of old mistakes, Ramanuja’s second reading is a door of hope: grace is greater than our reckoning.

ಆಚಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಬೇಜವಾಬ್ದಾರಿಯಿಂದ ಕೈಬಿಡಲು ಅನುಮತಿ ಎಂದು ಓದುವುದಿಲ್ಲ. ಬಿಡದೆ ಕಾಡುವ ಅಪರಾಧಭಾವ ಬದುಕನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದು ಖಿನ್ನತೆಯ ಲಕ್ಷಣವೂ ಆಗಿರಬಹುದು, ವೈದ್ಯರನ್ನೋ ನಂಬಿಕೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನೋ ತಡಮಾಡದೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಬೇಕು.

None of the acharyas reads this verse as permission to drop one’s duties carelessly. If relentless guilt is shrinking one’s life, it may also be a symptom of depression, and one should contact a doctor or someone one trusts without delay.